از ورود آریایی ها تا پایان هخامنشیان

ظهور حکومت ماد در تاریخ ایران فصلی جدید از اتحاد و پایداری در برابر بیگانگان بود. قبایل پراکنده ماد که در مناطق غربی ایران ساکن بودند، تحت فشار شدید و یورش‌ها و غارتگری‌های پیاپی آشوریان قرار داشتند. همین تهدیدات خارجی قدرتمند، زمینه و عامل اصلی برای ایجاد همبستگی میان این قبایل به منظور دفاع مشترک شد.

تأسیس پادشاهی و بنای هگمتانه

نخستین کسی که توانست این قبایل را با هم متحد کند، شخصی به نام دهیوک (که در متون یونانی به اشتباه دیااکو خوانده شده) بود. او پس از اتحاد قبایل، شهر هگمتانه را بنا نهاد و آن را مرکز حکومت خود قرار داد. این شهر که در میان یونانیان به اکباتان شهرت داشت، امروزه همان همدان کنونی است.

اوج قدرت ماد در دوره هووخشتر

پادشاهی ماد در زمان هووخشتر (سومین پادشاه) به اوج اقتدار خود رسید. او با درایت، سپاهی منظم و کارآمد تشکیل داد و توانست قدرت ماد را بر بخش‌های وسیعی از ایران تثبیت کند. هووخشتر با درک ضرورت سیاسی، با حکومت بابل متحد شد و با این اتحاد توانستند به حاکمیت طولانی‌مدت و ستمگرانه آشوریان پایان دهند. پس از او، پسرش آستیاگ به قدرت رسید که برعکس پدر، دوران طولانی سلطنت خود را به خوش‌گذرانی و ثروت‌اندوزی گذراند و در نهایت توسط کورش هخامنشی از قدرت برکنار شد.

سلسله هخامنشی ایران را به نخستین حکومت بزرگ جهانی در تاریخ تبدیل کرد. شاهان نخستین هخامنشی با درایت و سیاست‌های خردمندانه، ایرانیان را به تأثیرگذارترین مردم در جهان متمدن آن روزگار بدل کردند. میراث آن‌ها تنها در فتوحات نظامی نبود، بلکه در فرهنگ مداراجویی دینی و سیاسی بود که در ساخت بناهای باشکوه و آیین کشورداری متجلی می‌شد.

منشور کورش: نماد مدارا

پس از فتح بابل توسط کورش بزرگ، بیانیه‌ای صادر شد که امروزه به نام منشور کورش شناخته می‌شود. این منشور نمادی از فرهنگ انسانی و رویکرد صلح‌آمیز ایرانیان است که در آن حقوق ملل مغلوب و آزادی‌های مذهبی به رسمیت شناخته شده است. این استوانه گلی در سال ۱۸۷۹ میلادی در بابل کشف شد.

نکته فنی مهم برای آزمون‌ها این است که محل نگهداری نسخه اصلی این منشور، موزه بریتانیا در لندن است و آنچه در سازمان ملل قرار دارد، نسخه بدلی (مولاژ) آن است. این منشور نشان‌دهنده سیاستی است که در آن فاتح به جای کشتار و غارت، به عقاید و دارایی‌های مردم احترام می‌گذارد.

داریوش بزرگ (داریوش اول) را می‌توان معمار واقعی ساختار اداری و سیاسی هخامنشیان دانست. او پیش از نشستن بر تخت سلطنت، با چالش‌های بزرگی روبرو بود. داریوش با کمک سران خاندان‌های بزرگ پارسی، ابتدا گوماته مغ و سایر مدعیان قدرت را فرونشاند و پس از برقراری امنیت کامل، حکمرانی خود را آغاز کرد.

اولویت‌های نظامی داریوش

اقدامات نظامی داریوش دارای نظم و توالی مشخصی بود. او ابتدا شورش‌های داخلی را سرکوب کرد. سپس نگاه خود را به شرق معطوف نمود و بخش‌هایی از هند را به قلمرو خود افزود. پس از تثبیت مرزهای شرقی، نوبت به تأمین امنیت شمال رسید. او برای دفع حملات قبایل صحراگرد سکایی، به مناطق دوردست شمال دریای سیاه و جنوب روسیه کنونی لشکرکشی کرد.

تقابل با یونان

در اواخر دوران پادشاهی داریوش، مشکلاتی در مرزهای غربی ظهور کرد. ریشه اصلی درگیری با یونانیان، ناخشنودی دولت‌شهرهای یونانی (مانند آتن) از تسلط ایران بر آسیای صغیر و سواحل دریای اژه بود. آتنی‌ها با تحریک شهر میلتوس به شورش و حمله به شهر سارد، آتش جنگ را شعله‌ور کردند که در نهایت منجر به جنگ ماراتن شد.

پس از دوران درخشان داریوش بزرگ، حکومت هخامنشی به تدریج وارد دوران چالش‌های درونی و در نهایت زوال شد. خشایارشا، پسر داریوش، در آغاز با سرکوب شورش‌های مصر و بابل قدرت خود را نشان داد و سپس به یونان لشکر کشید، اما او نیز در نبردهای دریایی با یونانیان توفیقی نیافت.

شروع تفرقه در زمان اردشیر دوم

نقطه آغاز رسمی تفرقه درونی در خاندان هخامنشی، دوران پادشاهی اردشیر دوم بود. او پادشاهی خوش‌گذران و راحت‌طلب بود که با شورش برادرش، کورش کوچک در آسیای صغیر روبرو شد. کورش کوچک با کمک مزدوران یونانی سعی در تصاحب پایتخت داشت. در همین دوران ضعف، مصر نیز از سیطره ایران خارج شد و استقلال خود را بازیافت.

سقوط نهایی

اردشیر سوم برای تثبیت قدرت، دست به قتل عام گسترده خاندان سلطنتی زد تا مدعیان شاهی را از میان ببرد. او گرچه توانست مصر را دوباره ضمیمه خاک ایران کند، اما پیش از حمله اسکندر، توسط یکی از خدمه کاخ به قتل رسید. آخرین پادشاه، داریوش سوم، فردی جوانمرد بود اما تدبیر شاهان بزرگ نخستین را نداشت. او در سه نبرد سرنوشت‌ساز گرانیکوس، ایسوس و گوگمل از اسکندر مقدونی شکست خورد.