ارکان مادی و ماهیت مالی جرم رشا و ارتشا
جرم رشا (دادن مال) و ارتشا (گرفتن مال) از جمله جرایم علیه آسایش عمومی و سلامت نظام اداری هستند. برای تحقق این جرایم، رکن مادی نقشی کلیدی ایفا می‌کند؛ به این معنا که صرف قصد، پیشنهاد، درخواست یا حتی توافق میان طرفین برای تبادل مال، بدون آنکه مالی واقعاً رد و بدل شود، برای تحقق جرم تام یا حتی شروع به جرم کفایت نمی‌کند.
لزوم جنبه مالی و نحوه انتقال
آنچه در این جرم رد و بدل می‌شود، حتماً باید جنبه مالی داشته باشد. بنابراین مواردی که فاقد ارزش مالی مستقیم هستند (مانند اولویت در ثبت‌نام مدرسه یا برقراری رابطه جنسی) نمی‌توانند مصداق رشا و ارتشا باشند. این انتقال مال می‌تواند به صورت مستقیم (وجه نقد) یا غیرمستقیم (معامله با قیمت غیرواقعی) صورت گیرد.
طبق ماده ۵۹۰ قانون مجازات اسلامی، اگر مالی به مقدار فاحش گران‌تر از قیمت بازار به مستخدم دولتی فروخته شود یا با قیمتی فاحش ارزان‌تر از او خریداری شود، مصداق رشوه است.
زمان تبادل مال و توافق قبلی
یکی از نکات بسیار مهم در آزمون‌ها، زمان تبادل مال است. برای تحقق جرم، تقدم تحصیل مال بر انجام کار شرط نیست؛ یعنی مال می‌تواند قبل، حین یا بعد از انجام کار پرداخت شود. اما نکته سرنوشت‌ساز، وجود توافق قبلی است. اگر ارباب‌رجوع پس از اتمام کار و بدون هیچ قرار و توافق قبلی، مالی را به عنوان انعام یا تشکر به کارمند بدهد، جرم ارتشا محقق نمی‌گردد.
| نوع تبادل | وضعیت جرم |
|---|---|
| قبل از کار | جرم است✓ |
| بعد از کار (با توافق قبلی) | جرم است✓ |
| بعد از کار (بدون توافق) | هدیه است✗ |
همچنین باید توجه داشت که قانونی بودن یا غیرقانونی بودن کاری که برای آن رشوه پرداخت شده، تاثیری در اصل جرم ندارد؛ ارتشا حتی برای تسریع در انجام یک کار قانونی نیز محقق می‌شود.
واژگان کلیدی
- رشا
- فعل دادن مال، وجه یا سند پرداخت به مامور دولت برای انجام یا عدم انجام وظیفه.
- ارتشا
- فعل دریافت ناعادلانه مال توسط مستخدم دولتی در قبال انجام یا ترک وظیفه قانونی.
- قیمت فاحش
- اختلاف قیمت بسیار زیاد و غیرمتعارف با نرخ بازار که نشان‌دهنده قصد پنهان برای انتقال سود مالی است.
اشتباه‌های رایج
- اشتباه رایج: تصور اینکه صرف پیشنهاد دادن یا توافق برای رشوه، جرم تام یا شروع به جرم است؛ در حالی که تا مال تسلیم نشود، جرم محقق نیست.
- اشتباه در مورد ماهیت مال: گمان اینکه امتیازات غیرمالی مانند نفوذ معنوی یا اولویت در ثبت‌نام، رشوه محسوب می‌شود؛ در حالی که مال حتماً باید ارزش اقتصادی داشته باشد.
- تصور غلط: ارتشا فقط برای انجام کارهای خلاف قانون است؛ خیر، دریافت مال برای انجام سریع‌تر کار قانونی نیز جرم است.
جمع‌بندی این مفهوم
- جرم رشا و ارتشا تنها با دادن و گرفتن واقعی مال محقق می‌شود و صرف توافق یا پیشنهاد کافی نیست.
- مال مورد تبادل حتماً باید جنبه مالی داشته باشد و امتیازات غیرمالی از شمول این جرم خارج است.
- انجام معامله با قیمت فاحش غیرواقعی با کارمند دولت (خرید گران یا فروش ارزان) در حکم رشوه است.
- زمان پرداخت مال (قبل یا بعد از کار) تاثیری در جرم ندارد، مشروط بر اینکه توافق قبلی وجود داشته باشد.
- قانونی بودن ماهیت کار مانع از تحقق جرم نیست و سوءاستفاده از موقعیت شغلی ملاک است.