جرایم رایانه ای (مواد ۷۲۹ تا ۷۸۵ ق.م.ا.ت)

جرم دسترسی غیرمجاز زمانی محقق می‌شود که فردی بدون اجازه به داده‌ها یا سامانه‌های رایانه‌ای که با تدابیر امنیتی حفاظت شده‌اند، دست پیدا کند. نکته کلیدی در این جرم، وجود مانع حفاظتی (مانند رمز عبور، فیلترینگ یا گذرواژه) است.

شرط اصلی تحقق جرم

طبق ماده ۷۲۹ قانون مجازات اسلامی، اگر سامانه‌ای فاقد هرگونه تدبیر امنیتی باشد، صرف ورود به آن یا دیدن فایل‌ها، مصداق این جرم نخواهد بود. برای مثال، اگر کسی به گوشی همراهی که فاقد رمز عبور است دسترسی پیدا کند، بابت «دسترسی غیرمجاز» قابل مجازات نیست.

مصادیق و مجازات

مجازات این جرم طبق قانون، حبس از ۹۱ روز تا یک سال یا جزای نقدی از ۶۶ تا ۲۶۴ میلیون ریال (و یا هر دو) است. ورود غیرمجاز به صندوق پست الکترونیکی یا فضای رایانش ابری که با رمز حفاظت شده، از بارزترین مصادیق این بزه محسوب می‌شود.

جاسوسی رایانه‌ای جرمی است که موضوع آن داده‌های سری است. طبق قانون، هر داده‌ای که افشای آن به امنیت ملی یا منافع عمومی لطمه بزند، سری محسوب می‌شود (ماده ۷۳۱). این جرم هم شامل داده‌های در حال انتقال و هم داده‌های ذخیره‌شده می‌شود.

مصادیق جاسوسی رایانه‌ای

جاسوسی رایانه‌ای صرفاً شامل افشای اطلاعات نیست، بلکه موارد زیر را نیز در بر می‌گیرد:

• تحصیل غیرمجاز داده‌های سری با قصد افشا.
• در دسترس قرار دادن داده‌های سری برای اشخاص فاقد صلاحیت.
• شنود محتوای سری در حال انتقال.

تعدد جرم در جاسوسی

اگر کسی برای رسیدن به اطلاعات سری، تدابیر امنیتی یک ارگان حساس (مثل وزارت اطلاعات) را هک کند، مرتکب دو جرم شده است: «دسترسی غیرمجاز» و «جاسوسی رایانه‌ای». در این حالت طبق قواعد تعدد مادی مجازات می‌شود.

تمایز بین جرایم علیه اموال و داده‌ها در فضای مجازی بسیار حساس است. سرقت رایانه‌ای (ماده ۷۴۰) به معنای ربودن غیرمجاز «داده‌ها» است، نه پول فیزیکی.

سرقت در برابر تخریب

اگر کسی دیتای فرد دیگری را حذف کند اما برای خودش برندارد، این تخریب است. اما اگر آن را کپی یا به سیستم خود منتقل کند، سرقت محسوب می‌شود، حتی اگر نسخه اصلی نزد صاحبش باقی بماند.

کلاهبرداری و جعل

کلاهبرداری رایانه‌ای زمانی است که فرد با تغییر داده‌ها (مثلاً دستکاری در خودپرداز یا درگاه بانکی) وجه یا منفعت مالی کسب کند. جعل رایانه‌ای نیز شامل تغییر، ایجاد یا محو کردن داده‌های «قابل استناد» به صورت متقلبانه است (ماده ۷۳۴).

جرایم علیه تمامیت داده‌ها و سامانه‌ها شامل اقداماتی است که دسترسی مشروع کاربران را مختل می‌کند. طبق مواد ۷۳۶ تا ۷۳۸، این جرایم به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند.

تخریب رایانه‌ای

تخریب شامل حذف، از کار انداختن یا تخریب داده‌هاست. جالب است بدانید که طبق قانون، حذف رمزهای عبور یک سیستم توسط دیگری نیز مصداق تخریب رایانه‌ای است.

اخلال و ممانعت از دسترسی

هر اقدامی که باعث شود صاحب قانونی نتواند به اطلاعات خود دست یابد، ممانعت از دسترسی است. مصداق بارز آن، تغییر رمز عبور کامپیوتر یا گوشی دیگری بدون اجازه اوست. همچنین رمزنگاری کردن داده‌های دیگران به شکلی که برای آن‌ها غیرقابل استفاده شود، در این دسته قرار می‌گیرد.

انتشار اطلاعات خصوصی دیگران در فضای مجازی تحت عنوان هتک حیثیت رایانه‌ای (ماده ۷۴۵) جرم‌انگاری شده است. این جرم فقط شامل عکس نیست و شامل صوت، فیلم و اسرار شخصی نیز می‌شود.

شروط تحقق جرم

جرم انتشار تصویر خصوصی، یک جرم مقید به نتیجه است. یعنی برای مجازات، صرف انتشار کافی نیست؛ بلکه باید منجر به ضرر یا عرفاً موجب هتک حیثیت فرد شود.

محتوای مستهجن و استثنائات

توزیع محتویات مستهجن طبق ماده ۷۴۲ جرم است، اما قانون‌گذار یک درب خروجی عقلانی باقی گذاشته است. طبق تبصره ماده ۷۴۳، تهیه یا انتشار این محتویات برای مقاصد علمی یا هر مصلحت عقلایی دیگر جرم نیست.

پیشگیری از جرایم سایبری باعث شده تا قانون‌گذار، حتی ساخت ابزارها یا ارائه خدمات غیرمجاز را هم جرم بداند.

شنود غیرمجاز

ماده ۷۳۰ بر حفاظت از ارتباطات غیرعمومی تاکید دارد. شنود محتوای در حال انتقال در سامانه‌ها یا امواج مخابراتی جرم است. مجازات آن حبس از ۶ ماه تا ۲ سال است. دقت کنید که شنود ارتباطات «عمومی» جرم نیست.

پهنای باند و خدمات اینترنتی

استفاده غیرمجاز از پهنای باند بین‌المللی برای ارتباطات مخابراتی (مثل VoIP) جرم مستقلی است و جاسوسی محسوب نمی‌شود. همچنین ارائه‌دهندگان خدمات دسترسی (ISP) موظف به پالایش (فیلترینگ) هستند.

تولید نرم‌افزار مجرمانه

ساخت، فروش یا توزیع نرم‌افزارهایی که «صرفاً» برای جرم طراحی شده‌اند (مثل نرم‌افزارهای هک یا کرک پسورد) جرم است، حتی اگر هیچ تخریب واقعی با آن‌ها انجام نشود.