نظریه‌های حیطه‌ی محدود و نظریه‌های تیپ‌شناسی

نظریه‌های حیطه محدود شخصیت که به نظریه‌های کوچک نیز معروف هستند، به جای بررسی کل شخصیت، بر یک وجه یا جنبه محدود از آن تمرکز دارند. هدف این کار، محدود کردن هدف تحقیق برای بررسی آن حیطه با جامعیت بیشتر است. طرفداران این نظریه‌ها عموماً بالینگر نبوده و بیشتر پژوهشگران آزمایشگاهی هستند؛ از این رو بر ارزش درمانی نظریه‌ها تأکید کمتری دارند. یکی از نمونه‌های بارز این رویکرد، نظریه دیوید مک‌کللند درباره نیاز به پیشرفت (Need for Achievement) است. مک‌کللند با الهام از خیال‌پردازی‌های نظریه فروید، برای اندازه‌گیری این نیاز از آزمون فرافکن اندریافت موضوع (TAT) استفاده کرد. این آزمون ابتدا در سال ۱۹۳۵ توسط هنری موری طراحی شد که نیاز به پیشرفت را غلبه بر موانع، ممتاز شدن و برآوردن معیارهای عالی عملکرد تعریف کرده بود. فرض بنیادی آزمون TAT این است که افراد تصاویر مبهم و دوپهلو را بر اساس نیازها، ترس‌ها، ارزش‌ها یا خیال‌پردازی‌های خود تفسیر و فرافکنی می‌کنند.

ویژگی‌های افراد دارای نیاز به پیشرفت بالا

پژوهش‌ها نشان می‌دهند مردانی که نیاز به پیشرفت بالایی دارند، پرکارتر هستند؛ اما این عملکرد برتر صرفاً در تکالیفی بروز می‌یابد که امکان ترقی، چالش و فرصت ارضای نیاز به پیشرفت وجود داشته باشد. این افراد در برابر فشارهای اجتماعی مقاوم‌تر بوده و به علت کارایی شناختی و تمایل به پیگیری اهداف، حافظه بهتری برای تکالیف ناتمام دارند. در سنین بالاتر، این نیاز معمولاً پس از میان‌سالی کاهش می‌یابد که ناشی از تغییر هدف‌ها و تعریف مجدد موفقیت است. همچنین، رفتارهای سلطه‌گرانه و انعطاف‌ناپذیری والدین (به‌ویژه پدر) مانع شکل‌گیری این نیاز در فرزندان می‌شود؛ در حالی که تعیین معیارهای عملکردی بالا در سنین مناسب و قابل دستیابی، آن را تقویت می‌کند.

تفاوت‌های جنسیتی و مفهوم ترس از موفقیت

یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهند که مردان در مؤلفه‌های تسلط و رقابت‌جویی نمرات بالاتری می‌آورند، در حالی که زنان در جهت‌گیری شغلی (سخت‌کوشی) پیشتاز هستند. با این حال، زنان دارای نیاز به پیشرفت بالا، برخلاف مردان که مجدانه بر کار متمرکز می‌شوند، اهمیت بیشتری به نقش همسری و مادری خود می‌دهند. مفهوم دیگر در این حیطه، ترس از موفقیت است؛ افرادی که ترس از موفقیت بالایی دارند، در بازی‌های غیررقابتی و همکارانه به علت عدم چالش ناشی از رقابت مستقیم، عملکرد موفق‌تری نشان می‌دهند.

پژوهش‌ها همبستگی مثبت بالایی میان نمرات نیاز به پیشرفت مدیران با موفقیت اقتصادی سازمان و ارتقای اقتصادی کل ملت‌ها نشان داده‌اند. این امر حاکی از آن است که انگیزه پیشرفت فردی می‌تواند به موتور محرکی برای توسعه جوامع تبدیل شود.

هیجان‌خواهی (Sensation Seeking) یک ویژگی شخصیتی است که ماروین زاکرمن آن را مطرح کرد. زاکرمن معتقد است که هیجان‌خواهی یک صفت عمدتاً ارثی و ژنتیکی است؛ هرچند عوامل محیطی مانند ترتیب تولد نیز می‌توانند بر شکل‌گیری آن تأثیر بگذارند. برای سنجش این صفت، از آزمون مقیاس هیجان‌خواهی (SSS) استفاده می‌شود. زاکرمن چهار مؤلفه اصلی را برای هیجان‌خواهی تعریف کرده است: تجربه‌جویی، ملال‌پذیری، حادثه‌جویی و بازداری‌زدایی. مؤلفه تجربه‌جویی شامل تمایل به تجربه هنر، موسیقی، سفر و اتخاذ یک سبک زندگی فعال و ناهمرنگ با جماعت (غیرتقلیدی) است. یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهند که زنان معمولاً در مؤلفه تجربه‌جویی نمرات بالاتری نسبت به مردان کسب می‌کنند؛ در حالی که مردان در سه بعد حادثه‌جویی، بازداری‌زدایی و ملال‌پذیری پیشتاز هستند. مؤلفه ملال‌پذیری منعکس‌کننده بیزاری شدید از موقعیت‌های تکراری، کارهای یکنواخت و افراد قابل پیش‌بینی است، به طوری که اجبار به تحمل این شرایط واکنش بی‌قرارانه و نارضایتی عمیق در فرد ایجاد می‌کند.

تفاوت‌های شناختی و زیستی افراد هیجان‌خواه

از نظر کارکرد شناختی، افراد دارای هیجان‌خواهی بالا مجهز به تحمل بالاتر نسبت به محرک‌های دردناک هستند. آن‌ها همچنین سرعت بالاتری در تشخیص تفاوت نمادها و اعداد دارند و در تفکر خود از فرایند ابتدایی بیشتر بهره می‌برند؛ این فرآیند شامل تصویرسازی‌های ذهنی بسیار واضح، رؤیاها و خیال‌بافی‌های روزانه است که گاه تمایز آن‌ها با واقعیت دشوار به نظر می‌رسد.

عوامل محیطی و ترجیحات شغلی

با وجود غلبه جنبه ارثی، متغیرهای محیطی همچون ترتیب تولد بر نمرات آزمون SSS مؤثرند؛ به گونه‌ای که فرزندان اول و تک‌فرزندان به علت تحریک زودرس و خاص در سال‌های اولیه رشد، سطح بهینه بالاتری از تحریک را کسب کرده و نمرات بالاتری در آزمون هیجان‌خواهی به دست می‌آورند. در حوزه انتخاب شغل نیز تفاوت‌های بارزی وجود دارد.

افراد با هیجان‌خواهی بالا مایل به انجام کارهایی با ماهیت پژوهش‌های علمی و مشاغل کمک‌رسانی (امدادرسانی) هستند؛ در مقابل، کسانی که هیجان‌خواهی پایینی دارند، کارهای دفتری و فعالیت‌های تجاری روتین را ترجیح می‌دهند.

خلق‌وخو به عنوان شالوده زیستی شخصیت، از دیرباز مورد توجه نظریه‌پردازان قرار داشته و تلاش‌های فراوانی برای تبیین آن صورت گرفته است. در دوره معاصر، آرنولد باس و رابرت پلامین با ارائه یک نظریه منسجم تایید کردند که خلق‌وخوهای اولیه نوزادان عمدتاً ارثی هستند و اگرچه ممکن است تحت تأثیر نیروهای محیطی قرار بگیرند، اما هرگز به طور کامل و بنیادی تغییر نمی‌یابند. در نظریه آن‌ها که به وسیله مقیاس EAS مورد سنجش قرار می‌گیرد، سه خلق‌وخوی اصلی یعنی هیجان‌پذیری، فعالیت و مردم‌آمیزی ارزیابی می‌شوند. پلامین و باس برای اثبات وجود یک خلق‌وخوی ارثی، پنج ملاک کلیدی را معرفی نمودند که شامل نتایج بررسی دوقلوها، میزان ثبات ویژگی‌ها در طی دوران رشد، وجود این صفات در بزرگسالان، ردیابی آن‌ها در حیوانات و در نهایت میزان انطباق‌پذیری زیستی است. انطباق‌پذیری بالا نشان‌دهنده ارزش سازگارانه خلق‌وخو برای بقای موجود زنده در محیط است. تحقیقات آماری شخصیت‌شناسی نیز نشان می‌دهند که تقریباً ۵۰ درصد صفت‌های شخصیت را عوامل ارثی و مابقی را عوامل محیطی یا موقعیتی تعیین می‌کنند و هیچ صفتی صددرصد زیستی نیست.

مزاج‌های چهارگانه جالینوس

پیشینه این مباحث به طب باستان و نظریه مزاج‌های چهارگانه جالینوس بازمی‌گردد. جالینوس بر اساس غلبه اخلاط چهارگانه در بدن، ویژگی‌های روان‌شناختی و بدنی خاصی را به هر طبقه نسبت می‌داد. برای نمونه، افراد دموی‌مزاج فعال، جدی و خوش‌بین هستند و رفتارهای اجتماعی پرتحرکی دارند؛ در حالی که افراد سوداوی‌مزاج به عنوان افرادی غیراجتماعی، مضطرب و بدبین توصیف می‌شوند.

از سوی دیگر، در طبقه‌بندی جالینوس افراد صفراوی‌مزاج به دلیل غلبه صفرا دارای ساختار بدنی قدبلند و پوست گرم و خشک هستند. ویژگی‌های روانی و رفتاری بارز در صفراوی‌ها شامل جاه‌طلب، تندمزاجی مفرط و کم‌خوابی است.

شناخت این خلق‌وخوها و ویژگی‌های مزاجی به عنوان بسترهای زیستی و فیزیولوژیک شخصیت به ما کمک می‌کند تا تفاوت رفتارهای فردی را در رویارویی با شرایط محیطی یکسان بهتر درک کنیم. این امر نشان می‌دهد که نیروهای محیطی همواره بر روی بستری از تفاوت‌های ژنتیکی و زیستی اعمال می‌شوند.

نظریه‌های ریخت‌شناسی تلاش می‌کنند بین ویژگی‌های جسمانی و صفات شخصیتی رابطه علّی یا همبستگی برقرار کنند. ارنست کرچمر با استفاده از روش‌های انسان‌سنجی جسمی (آنتروپومتری) و اندازه‌گیری ابعاد بدن، رابطه میان ابعاد فیزیکی و روان‌پریشی‌ها را سنجید و افراد را به سه تیپ بدنی تقسیم کرد: فربه‌تنان (پیکنیک)، لاغرتنان (آستنیک) و سنخ پهلوانی. کرچمر معتقد بود افراد لاغر با سنخ روانی اسکیزوئیدخوی همخوان بوده و بین این تیپ بدنی و احتمال بروز بیماری اسکیزوفرنی رابطه معناداری وجود دارد؛ در حالی که فعالیت سیستم عصبی پاراسمپاتیک در لاغرتنان شدیدتر است. در مقابل، در افراد فربه‌تن (پیکنیک)، فعالیت سیستم عصبی سمپاتیک بیشتر است و این افراد دارای خوی ادواری، قد متوسط، صورت پهن، اجتماعی بودن و خوش‌بینی بوده و معادل برون‌گرایان یونگ و بلغمی‌مزاج جالینوس به شمار می‌روند؛ کرچمر بین این تیپ و بیماری افسردگی شیدایی رابطه مستقیمی قائل بود. تیپ پهلوانی (صرع‌واره) نیز افرادی عضلانی، حادثه‌جو، پرخاشگر و جدی هستند که به ندرت بذله‌گویی می‌کنند. شایان ذکر است که ریخت‌های بدنی تنه گسترده و تنه کشیده متعلق به ریخت‌شناسی کرچمر هستند.

نظریه ریخت‌شناسی ویلیام شلدن

ویلیام شلدن ساختمان فرضی بیولوژیکی به نام فنوتیپ (Phonotype) را معرفی کرد که زیربنای ساختمان جسمانی بوده و در شکل‌گیری رفتار مؤثر است. او بر خلاف کرچمر، سه جنبه بدنی را بر اساس رشد لایه‌های جنینی معرفی کرد و به هر یک نمره‌ای در سیستم سه‌رقمی اختصاص داد که رقم اول از چپ نشان‌دهنده اندومورفی (چربی)، رقم میانی مزومورفی (عضلانی) و رقم راست اکتومورفی (استخوان‌بندی) است:

شلدن اصطلاح ناهمگونی جنسی (جینادرومورفی) را برای سنجش میزان نزدیکی ویژگی‌های بدنی یک فرد به ویژگی‌های جنس مخالف به کار برد. او ویژگی‌های خلقی را با ابزار آزمون خلق‌سنج (Scale for temperament) می‌سنجید. در این سیستم، بعد ویسروتونیا با ویژگی‌هایی چون خوش‌خلقی، راحت‌طلبی و فروکش کردن سریع خشم؛ بعد سوماتوتونیا با پرانرژی بودن و پرخاشگری؛ و بعد سربروتونیا با پنهان‌کاری، مردم‌گریزی و فقدان اعتماد به نفس شناخته می‌شود.

انتقادات به نظریه‌های ریخت‌شناسی

یکی از مهم‌ترین انتقادها به کرچمر و شلدن این است که تیپ‌های بدنی الگوهای ثابتی نبوده و با تغذیه یا عوامل محیطی تغییر می‌کنند. همچنین نقص اصلی نظریه کرچمر این بود که با نادیده گرفتن سن بیماران، ارتباط بدنی با بیماری‌های روانی را به اشتباه کشف کرد؛ زیرا چاقی با افسردگی-شیدایی و لاغری با اسکیزوفرنی احتمالاً تابعی از سن بیماران بوده است. علاوه بر این، باید توجه داشت ریخت‌شناسی کارل یونگ برخلاف شلدن و کرچمر، فاقد پایه‌های بدنی بوده و کاملاً مبتنی بر نگرش‌ها و کارکردهای روان‌شناختی است.

برخی از نظریه‌پردازان شخصیت به جای بررسی ویژگی‌های کلی، الگوهای رفتاری و تیپ‌های شخصیتی خاصی را معرفی کرده‌اند که تأثیر عمیقی بر سلامت و تعاملات اجتماعی دارند. یکی از شناخته‌شده‌ترین الگوها، الگوی رفتاری شخصیت نوع A است. افراد دارای این شخصیت با رفتارهای تهاجمی، بی‌صبری، عجول بودن و تمایل مفرط به کنترل محیط شناخته می‌شوند. به دلیل شتاب شدید در انجام کارها و تلاش برای انجام همزمان چند فعالیت در حداقل زمان ممکن، به این افراد اصطلاحاً بیماران عجله و شتاب گفته می‌شود. افراد نوع A در مواجهه با شرایط استرس‌زا ترجیح می‌دهند به تنهایی کار کنند تا اینکه به صورت گروهی فعالیت نمایند.

شخصیت اقتدارطلب و ماکیاولیایی

تیپ شخصیتی دیگر، شخصیت اقتدارطلب (اقتدارمنش) است که آدورنو آن را با نمره‌های بالا در مقیاس F (مخفف Fascism) مشخص ساخت. این افراد دارای تحجر و انعطاف‌ناپذیری فکری شدید بوده، پیش‌داوری زیادی نسبت به اقلیت‌ها نشان می‌دهند، به زیردستان خود زور می‌گویند و در برابر قدرت تملق و چاپلوسی می‌کنند. در مقابل، شخصیت ماکیاولیایی که نام خود را از نیکولو ماکیاولی گرفته است، بر اساس سودجویی شخصی عمل کرده و با دو اصل اساسی شناخته می‌شود: هدف وسیله را توجیه می‌کند و بهترین راه کنترل مردم گفتن سخنان خوشایند آن‌هاست.

افراد ماکیاولیایی به راحتی مواضع خود را تغییر می‌دهند، خود را متعهد به قوانین گروهی نمی‌دانند، به سادگی دیگران را متقاعد می‌کنند ولی خودشان کمتر تحت تأثیر متقاعدسازی دیگران قرار می‌گیرند.

سازه سخت‌رویی به عنوان سپر دفاعی

در جهت مقابل آسیب‌پذیری‌های روانی، صفت شخصیتی سخت‌رویی (Hardiness) به عنوان یک سپر دفاعی روانی عمل می‌کند. این صفت اولین بار پس از پژوهش‌های متعدد بر روی مدیران اجرایی فعال در جامعه معرفی شد و شامل سه مؤلفه اصلی یعنی تعهّد، کنترل و مبارزه‌طلبی است.

این سه مؤلفه به فرد کمک می‌کنند تا استرس‌های روزمره را تعدیل کرده و سلامت روانی خود را حفظ کند.

نظریه‌های ارگانیسمی و زیستی-اجتماعی بر کل‌نگری و پیوستگی تن و روان تأکید دارند. کورت گلداشتاین با ارائه نظریه ارگانیسمی که الهام‌یافته از اصول نظریه گشتالت بود، ارگانیسم را به عنوان یک واحد کل سازمان‌یافته توصیف کرد. گلداشتاین تحقیقات خود را با مطالعه بر روی بیماران دارای ضایعات مغزی آغاز نمود و نشان داد که نشانگان بیماری نمی‌تواند ناشی از آسیب به یک ناحیه انفرادی و مجزا در مغز باشد، بلکه محصول کارکرد کل ارگانیسم است. در این دیدگاه، انسان به عنوان یک سیستم باز انرژی تعریف می‌شود که برای فعالیت‌های خود باید از منابع بیرونی انرژی دریافت کند. انگیزه اصلی و حاکم بر رفتار در نظام گلداشتاین، خودشکوفایی یا تحقق استعدادهای بالقوه است؛ او نخستین نظریه‌پردازی بود که این مفهوم را در روان‌شناسی شخصیت مطرح کرد. گلداشتاین بر این باور بود که گنجایش‌های بالقوه خود موجود زنده اهمیت اساسی دارد و محیط منبع اصلی و اولیه نیست، بلکه تنها شرایط را تسهیل می‌کند. در همین راستا، در نظام روان‌شناختی گشتالتی، اصطلاح رگه نخستین به منزله ادراک مستقیم و بی‌واسطه جنبه‌ای از ساختار شخصیت در نظر گرفته می‌شود.

نظریه پویایی گروهی مورینو

جیکوب ال. مورینو با تمرکز بر پویایی‌های جمعی، از نظریه‌پردازانی چون فروید، آدلر و یونگ به دلیل عدم توجه کافی به گروه‌ها و اجتماعات انتقاد کرد. مفهوم محوری در نظریه او، حرکت ارتجالی (Spontaneity) است که امری فطری بوده و با افزایش سن از دوران کودکی به سمت سالمندی کاهش می‌یابد؛ به طوری که پاسخ سالمندان بیشتر تکراری است.

مورینو مفهوم حرکت ارتجالی را از آفرینندگی (Creativity) متمایز می‌دانست، هرچند این دو مفهوم را غیرقابل تفکیک می‌دید. او اصطلاح آثار پاینده فرهنگی را برای مکانیزمی معرفی کرد که وظیفه نگهداری و محافظت از ارزش‌های برآمده از حرکت ارتجالی و آفرینندگی (مانند آثار هنری و آداب و رسوم) را بر عهده دارند.

نظریه زیستی-اجتماعی گاردنر مورفی

گاردنر مورفی در نظریه زیستی-اجتماعی خود، پیوستگی کامل جنبه‌های زیستی و اجتماعی شخصیت را مطرح کرد. به عقیده او، این دو جنبه در دنیای واقعی کاملاً یکپارچه هستند و تفکیک آن‌ها صرفاً از طریق انتزاع ذهنی امکان‌پذیر است.

این پیوند زیستی-اجتماعی نشان می‌دهد که ساختار بدنی اولیه چگونه در بستر روابط اجتماعی به رفتارهای پایدار تبدیل می‌شود.