مبانی نظام و حق تعیین سرنوشت
پیدایش و ماهیت نظام جمهوری اسلامی
نظام جمهوری اسلامی ایران بر مبنای اعتقاد به حکومت حق و عدل قرآن شکل گرفته است. این نظام از نظر فنی یک قانون اساسی موضوعه سخت (انعطاف‌پذیر ناپذیر) دارد، به این معنا که بازنگری در آن نیازمند فرآیندهای پیچیده (اصل ۱۷۷) است و با قوانین عادی قابل تغییر نیست. همچنین این قانون «مختلط» است؛ زیرا برخی اصول آن مانند ابعاد اسلامی نظام، طبق اصل ۱۷۷ غیرقابل بازنگری هستند.حاکمیت مطلق بر جهان و انسان از آن خداوند است و او انسان را بر سرنوشت اجتماعی خویش حاکم ساخته است (اصل ۵۶).
حق تعیین سرنوشت و آرای عمومی
در حقوق اساسی ایران، حق تعیین سرنوشت یک حق الهی تلقی می‌شود که از سوی خداوند به انسان عطا شده و هیچ‌کس (حتی دولت) حق سلب آن یا قرار دادنش در خدمت منافع گروهی خاص را ندارد. اداره امور کشور مطلقاً متکی به آرای عمومی است که از طریق انتخابات یا همه‌پرسی تجلی می‌یابد.به عنوان مثال، همه‌پرسی سال ۱۳۵۸ صرفاً یک نظرخواهی مشورتی (پله‌بیسیت) نبود، بلکه یک همه‌پرسی تصویبی و بنیادین بود که با رای ۹۸/۲ درصدی مردم، نظام سیاسی کشور را رسماً بنیان نهاد.
واژگان کلیدی
- قانون اساسی سخت
- قانونی که تغییر آن دشوارتر از قوانین معمولی است و تشریفات خاصی می‌طلبد.
- حاکمیت الهی
- اعتقاد به اینکه منشأ اصلی قدرت و قانون‌گذاری در جهان، اراده خداوند است.
- حق تعیین سرنوشت
- اختیار قانونی و شرعی انسان‌ها برای انتخاب نوع حکومت و اداره امور جامعه خود.
اشتباه‌های رایج
- اشتباه است اگر تصور شود همه‌پرسی ۵۸ صرفاً جنبه مشورتی داشته؛ این همه‌پرسی جنبه تأسیسی و الزامی داشت.
- نباید فکر کرد حاکمیت از طریق روحانیت اعمال می‌شود؛ طبق اصل ۵۶، حاکمیت الهی از طریق «مردم» اعمال می‌گردد.
جمع‌بندی این مفهوم
- نظام جمهوری اسلامی بر پایه توحید، عدل الهی و نقش مردم بنا شده است.
- قانون اساسی ایران از نوع سخت و انعطاف‌ناپذیر است که بازنگری آن تشریفات خاصی دارد.
- حق تعیین سرنوشت اجتماعی، حقی الهی و غیرقابل سلب از آحاد مردم است.
- تمامی اصول قانون اساسی ارزش مساوی ندارند و برخی اصول (مانند موازین اسلامی) غیرقابل تغییرند.
- اداره امور کشور در تمامی سطوح متکی به آرای عمومی و مشارکت ملی است.