سنکوپ

سنکوپ (Syncope) به افت هوشیاری گذرا و خودبه‌خودی اطلاق می‌شود که ناشی از کاهش موقت جریان خون به مغز است. این وضعیت معمولاً شروعی سریع و بهبودی خودبه‌خودی و کامل دارد. افتراق سنکوپ از سایر علل افت هوشیاری مانند صرع (Seizure) بسیار حیاتی است؛ در حالی که سنکوپ معمولاً کمتر از یک دقیقه طول می‌کشد، حملات صرعی مدت زمان طولانی‌تری داشته و با گیجی پس از حمله (Postictal Confusion) همراه هستند.

اهمیت شرح حال و معاینه فیزیکی

در ارزیابی بیماران، گرفتن سابقه دقیق و کامل از بیمار و شاهدان عینی، مهم‌ترین و اولین ابزار تشخیصی محسوب می‌شود. جزئیاتی مانند وضعیت بدن در زمان وقوع، فعالیت‌های قبلی، و علائم پس از سنکوپ می‌توانند اتیولوژی را مشخص کنند. اکثر تشخیص‌ها تنها با یک شرح حال دقیق قابل دسترسی هستند.

نقش الکتروکاردیوگرافی (ECG)

الکتروکاردیوگرافی ۱۲ لیدی یک ابزار حیاتی است که می‌تواند اختلالات الکتریکی زمینه‌ای را شناسایی کند. یافته‌هایی مانند بلوک کامل قلبی، شواهد انفارکتوس قدیمی، بیماری سیستم هدایتی (مانند بلوک‌های شاخه‌ای)، تاکی‌کاردی بطنی غیرمداوم (Nonsustained VT)، طولانی بودن فاصله QT و موج دلتا در سندرم WPW همگی از طریق ECG قابل تشخیص بوده و نیازمند بررسی بیشتر هستند.

سنکوپ با واسطه عصبی (Neurally mediated syncope) شامل مواردی نظیر سنکوپ وازوواگال، سنکوپ سینوس کاروتید و وضعیتی است و به عنوان شایع‌ترین علت سنکوپ در تمامی گروه‌های سنی شناخته می‌شود. این نوع سنکوپ اغلب ماهیتی خوش‌خیم دارد و ناشی از رفلکس‌های عصبی است که منجر به گشاد شدن عروق و کاهش ضربان قلب (برادیکاردی) می‌گردد.

ویژگی‌های بالینی سنکوپ وازوواگال

محرک‌های شایع شامل ایستادن طولانی‌مدت (به ویژه در محیط گرم)، استرس عاطفی، دیدن خون و موقعیت‌های دردناک است. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این نوع، وجود علائم پیش‌درآمدی (Prodromal) است. بیمار قبل از افت هوشیاری علائمی همچون تعریق، رنگ‌پریدگی، تهوع، سبکی سر و تپش قلب را تجربه می‌کند. این علائم برخلاف تصور، پیش از افت هوشیاری رخ می‌دهند، نه پس از آن.

تشخیص و مدیریت

برای تشخیص در موارد مکرر که ECG و معاینه طبیعی است، از تست تیلت (Tilt-table test) استفاده می‌شود. در مدیریت خط اول، دارو جایگاهی ندارد؛ اساس درمان شامل اطمینان‌بخشی، پرهیز از محرک‌ها، افزایش مصرف مایعات و نمک برای افزایش حجم پلاسما، و انجام مانورهای مقابله‌ای فیزیکی است.

سنکوپ‌های ناشی از علل قلبی بسیار جدی‌تر از انواع عصبی هستند و نیاز به مداخله فوری دارند. این سنکوپ‌ها به دو دسته کلی بیماری‌های ساختاری (انسدادی) و آریتمی‌ها تقسیم می‌شوند.

سنکوپ حین فعالیت (Exertional Syncope)

سنکوپ که دقیقاً در زمان فعالیت ورزشی رخ می‌دهد، معمولاً نشان‌دهنده یک مشکل انسدادی است که مانع از افزایش برون‌ده قلب متناسب با نیاز بدن می‌شود. علل اصلی شامل تنگی دریچه آئورت (AS)، کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک انسدادی (HOCM)، تنگی دریچه میترال (MS)، هیپرتانسیون پولمونری و میگزوم دهلیزی هستند.

علائم هشداردهنده آریتمی

برخلاف سنکوپ وازوواگال، سنکوپ‌های آریتمیک (مانند تاکی‌آریتمی‌ها برادی‌آریتمی‌ها) اغلب در وضعیت خوابیده (Supine) رخ می‌دهند و ممکن است فاقد هرگونه علائم پیش‌درآمدی باشند. وجود تپش قلب پیش از سنکوپ که پس از بهبودی نیز ادامه دارد، قویاً مطرح‌کننده آریتمی است و در این موارد ECG اولویت مطلق بر سایر تست‌ها مثل تست تیلت دارد.

اندیکاسیون‌های اکوکاردیوگرافی

اکوکاردیوگرافی برای همه بیماران لازم نیست؛ این تست تنها زمانی سودمند است که: ۱. شرح حال بیماری قلبی وجود داشته باشد، ۲. یافته غیرطبیعی در معاینه باشد (مثل سوفل)، ۳. ECG غیرطبیعی باشد (مثل هیپرتروفی بطن چپ).

سندرم بروگادا یک اختلال ژنتیکی با توارث اتوزومال غالب است که به دلیل نقص در کانال‌های یونی قلب رخ می‌دهد. این بیماری عمدتاً ناشی از موتاسیون در ژن SCN5A است که منجر به کاهش جریان در کانال‌های سدیم (I_Na) می‌گردد. این اختلال در سطح یونی، پتانسیل عمل سلول‌های قلبی را تغییر داده و فرد را مستعد آریتمی‌های بطنی مرگبار (مانند تاکی‌کاردی بطنی پلی‌مورفیک و فیبریلاسیون بطنی) می‌کند.

یافته‌های الکتروکاردیوگرافی

تشخیص این سندرم بر اساس الگوی خاصی در لیدهای V_۱ تا V_۳ است. این الگو شامل بالا رفتن قطعه ST به صورت محدب (Coved-type) همراه با الگوی بلوک شاخه راست (RBBB) است. نکته مهم این است که سطح ST محدب است، نه مقعر.

مدیریت و درمان

درمان قطعی برای پیشگیری از مرگ ناگهانی در افراد واجد شرایط، استفاده از دستگاه دفیبریلاتور قابل کاشت (ICD) است. اندیکاسیون کاشت ICD شامل سابقه مرگ ناگهانی نجات‌یافته و یا سابقه سنکوپ به همراه الگوی ECG تیپیک است. در شرایط حاد آریتمی، تحریک آدرنرژیک با داروهایی مثل ایزوپروترنول می‌تواند کمک‌کننده باشد.