ساخت دستگاه عصبی

فرآیند فیلتر کردن اطلاعات حسی توسط مغز، یکی از دلایل اصلی تمرکز حواس در انسان است. اگر مغز این توانایی را نداشت و تمام اطلاعات ورودی (مانند صدای کارکرد یخچال، تماس لباس با بدن و نورهای محیطی کم‌اهمیت) را پردازش می‌کرد، انسان در عرض چند ثانیه دچار اورلود حسی و فروپاشی روانی می‌شد. بیماری‌هایی مانند اوتیسم گاهی با نقص در این سیستم فیلترینگ مرتبط دانسته می‌شوند.

بصل‌النخاع یا پیاز مغز به دلیل کنترل عملکردهای بسیار حیاتی مانند تنفس و ضربان قلب، حساس‌ترین بخش مغز به شمار می‌آید. به طوری که ضربات شدید به پشت گردن یا آسیب به این ناحیه می‌تواند فوراً منجر به مرگ مغزی و قلبی شود. در مقابل، آسیب به قشر مخ ممکن است فرد را دچار فلج یا مشکلات شناختی کند، اما تا زمانی که بصل‌النخاع سالم باشد، فرد به صورت نباتی به زندگی ادامه می‌دهد.

مفهوم «رونویسی حرکتی» (Efference Copy) در تالاموس بسیار جالب است. این سازوکار به مغز اجازه می‌دهد تا پیام‌های حرکتی خود را با نتایج حسی دریافتی مقایسه کند. به عنوان مثال، به همین دلیل است که شما نمی‌توانید خودتان را قلقلک دهید! وقتی خودتان اقدام به این کار می‌کنید، تالاموس از قبل یک رونویسی از فرمان حرکتی دست شما دارد و حس قلقلک را پیش‌بینی و فیلتر می‌کند؛ اما اگر شخص دیگری این کار را انجام دهد، چون مغز پیش‌بینی نکرده است، واکنش شدید نشان می‌دهد.

مورد مشهور بیمار H.M. (هنری مولایسون) در تاریخ عصب‌شناسی تاییدی بر کارکرد هیپوکامپ است. پزشکان برای درمان صرع شدید او، هیپوکامپ هر دو نیمکره او را برداشتند. پس از جراحی، صرع او بهبود یافت اما او دچار فراموشی پیش‌گستر شدید شد؛ یعنی دیگر قادر به ساخت خاطرات جدید نبود. او می‌توانست سال‌ها با یک پرستار صحبت کند، اما هر بار که او را می‌دید، گویی اولین بار است که او را ملاقات می‌کند، در حالی که خاطرات پیش از جراحی‌اش کاملاً دست‌نخورده باقی مانده بود.

حافظه روندی که گره‌های پایه مسئول آن هستند، به صورت ناخودآگاه عمل می‌کند. به همین دلیل است که وقتی تایپ کردن یا رانندگی را یاد می‌گیرید، دیگر نیازی به فکر کردن فعال به تک‌تک حرکات انگشتان یا پاهایتان ندارید. جالب است که در بیماران آلزایمری که آسیب شدیدی به هیپوکامپ (حافظه بیانی) وارد شده، حافظه روندی آن‌ها به دلیل سالم بودن گره‌های پایه حفظ می‌شود؛ یعنی بیمار ممکن است به یاد نیاورد پیانو دارد، اما اگر جلوی پیانو بنشیند، می‌تواند قطعه‌ای را به زیبایی بنوازد.

این حقیقت که عصب بینایی در واقع ماده سفید مغز پیشین و شبکیه برآمدگی از مغز است، به این معنی است که وقتی چشم‌پزشک به ته چشم شما نگاه می‌کند، مستقیماً در حال مشاهده بخشی از مغز زنده شماست! این ویژگی منحصر‌به‌فرد باعث می‌شود چشم‌پزشکان بتوانند برخی بیماری‌های مغزی مانند افزایش فشار داخل جمجمه، ام‌اس یا تورم عصب بینایی را با معاینه شبکیه تشخیص دهند.

عصب چهره‌ای به دلیل مسیر طولانی و پرپیچ‌و‌خمی که در یک مجرای استخوانی باریک درون جمجمه طی می‌کند، بیشترین حساسیت را به تورم و فشار دارد. به طوری که یک عفونت ویروسی ساده مانند سرماخوردگی می‌تواند باعث التهاب این عصب در مجرای استخوانی شده، عصب را تحت فشار قرار دهد و به طور موقت پیام‌رسانی آن را متوقف کند. نتیجه این امر، ابتلای ناگهانی فرد به فلج بل است. خوشبختانه اکثر مبتلایان به فلج بل پس از چند هفته درمان دارویی یا حتی به طور خود‌به‌خودی بهبود می‌یابند.