ماهیت و اهداف تحقیقات مقدماتی
تحقیقات مقدماتی مجموعه‌ای از اقدامات قانونی است که برای کشف جرم، حفظ آثار و علائم آن، جمع‌آوری ادله وقوع جرم، شناسایی، یافتن و جلوگیری از فرار یا مخفی شدن متهم انجام می‌شود. طبق ماده ۹۰ ق.آ.د.ک، این تحقیقات توسط بازپرس یا سایر مقامات قضایی ذی‌صلاح صورت می‌گیرد.
بی‌طرفی در تحقیقات و شروع آن
یکی از بنیادین‌ترین اصول در این مرحله از دادرسی، اصل بی‌طرفی است. بازپرس موظف است بر اساس ماده ۹۳، تحقیقات را هم به نفع و هم به ضرر متهم انجام دهد و تنها به دنبال جمع‌آوری دلایل علیه او نباشد. از سوی دیگر، بازپرس نمی‌تواند خودسرانه تحقیق را آغاز کند؛ شروع تحقیقات همواره منوط به ارجاع دادستان است (ماده ۸۹). حتی اگر بازپرسی شخصاً ناظر وقوع جرمی باشد، باید فوراً مراتب را به دادستان اطلاع داده و تنها در صورت ارجاع وی، تحقیقات را ادامه دهد.
صدور قرار نهایی (مانند قرار جلب به دادرسی یا منع تعقیب) جزو عملیات تحقیقات مقدماتی محسوب نمی‌شود، بلکه نتیجه و پایان‌بخش آن است.
تکالیف بازپرس در موارد خاص
بازپرس مکلف است پیش از رفتن به مرخصی، مأموریت یا انتقال، تکلیف پرونده‌هایی که متهمان آنها بازداشت هستند را مشخص کند (ماده ۱۰۶). اگر به هر علتی امکان آزادی زندانی فراهم نشود، وی باید مراتب را به صورت کتبی به دادستان اعلام نماید.
به عنوان مثال، اگر بازپرسی در حال انتقال به حوزه قضایی دیگری است، نمی‌تواند پرونده‌های با متهم بازداشتی را بدون تعیین تکلیف قانونی رها کند و باید اقدام مقتضی را جهت تعیین وضعیت آزادی یا ادامه بازداشت آنها انجام دهد.
واژگان کلیدی
- تحقیقات مقدماتی
- مجموعه اقدامات قضایی برای کشف جرم، جمع‌آوری ادله و جلوگیری از فرار متهم پیش از محاکمه.
- اصل بی‌طرفی
- تکلیف بازپرس به رعایت عدالت و بررسی شواهد له و علیه متهم به طور یکسان.
- ارجاع دادستان
- دستور رسمی و کتبی دادستان به بازپرس برای شروع رسیدگی به یک پرونده خاص.
اشتباه‌های رایج
- اشتباه رایج این است که تصور شود بازپرس در صورت مشاهده جرم مشهود می‌تواند بدون ارجاع دادستان تحقیقات را تا انتها ادامه دهد؛ در حالی که ادامه تحقیقات همواره نیازمند ارجاع است.
- برخی گمان می‌کنند وظیفه بازپرس صرفاً جمع‌آوری ادله علیه متهم است، اما وی مکلف به جمع‌آوری ادله به نفع متهم نیز هست.
جمع‌بندی این مفهوم
- تحقیقات مقدماتی توسط بازپرس یا مقامات قضایی برای حفظ آثار جرم و شناسایی متهم انجام می‌شود.
- شروع هرگونه تحقیقات توسط بازپرس منوط به ارجاع کتبی و قانونی دادستان است.
- بازپرس باید در کمال بی‌طرفی، اوضاع و احوال به نفع و ضرر متهم را به طور یکسان کشف کند.
- پیش از مرخصی یا انتقال، بازپرس مکلف به تعیین تکلیف پرونده‌های متهمان بازداشتی است.