بیماری التهابی روده

بیماری‌های التهابی روده (IBD) شامل دو فرم اصلی کولیت اولسراتیو (UC) و بیماری کرون (CD) هستند که افتراق آن‌ها برای درمان صحیح حیاتی است. مهم‌ترین تفاوت در الگوی درگیری است؛ UC منحصراً کولون را درگیر کرده و التهاب آن همیشه از رکتوم آغاز شده و به صورت پیوسته (Continuous) و محیطی به سمت قسمت‌های بالاتر گسترش می‌یابد. در مقابل، بیماری کرون می‌تواند هر نقطه‌ای از دهان تا مقعد را درگیر کند، اما تمایل خاصی به ناحیه ایلئوسکال دارد و رکتوم در آن اغلب درگیر نمی‌شود (Rectal Sparing).

از نظر پاتولوژی، بیماری کرون با التهاب ترانس‌مورال مشخص می‌شود که منجر به ضخیم شدن جدار روده، تشکیل فیستول، و تنگی (Stricture) می‌شود. یکی از یافته‌های پاتولوژیک اختصاصی در کرون، وجود گرانولوم‌های غیرکازئیفیه است که در UC هرگز دیده نمی‌شود. سایر یافته‌های کرون شامل نمای سنگفرشی (Cobblestone) در مخاط و پدیده Creeping fat (تجمع چربی مزانتر دور روده) است. در UC، یافته‌هایی مثل آبسه‌های کریپتی، مخاط شکننده (Friable) و پولیپ‌های کاذب (Pseudopolyps) غالب هستند.

تصویربرداری نقش محوری در تشخیص، تعیین وسعت و شناسایی عوارض بیماری‌های التهابی روده دارد. در کولیت اولسراتیو مزمن، باریوم انما می‌تواند از بین رفتن هاستراسیون‌های کولون را نشان دهد که منجر به نمای کلاسیک لوله سربی (Lead pipe) یا Rigid tube می‌شود. همچنین در موارد پیشرفته، کوتاه و باریک شدن کولون و افزایش فضای بین ساکروم و رکتوم مشهود است.

در بیماری کرون، یافته‌های اختصاصی‌تری در رادیوگرافی و CT اسکن دیده می‌شود. نمای سنگفرشی (Cobblestone) ناشی از زخم‌های خطی عمیق در کنار جزایر مخاطی متورم است. همچنین زخم‌های عمیقی که به لایه عضلانی نفوذ می‌کنند، نمای Rose thorn (خار گل) را ایجاد می‌کنند. CT اسکن شکم در کرون بسیار ارزشمند است و می‌تواند ضخیم‌شدگی جدار روده، فیستول‌ها، تجمعات مایع خارج روده‌ای (آبسه) و Creeping fat را به خوبی نمایش دهد.

بیماری‌های IBD فراتر از دستگاه گوارش بوده و ارگان‌های متعددی را درگیر می‌کنند. یکی از شایع‌ترین تظاهرات، آرتریت محیطی (الیگوآرتیکولار) است که مفاصل بزرگ را درگیر کرده و فعالیت آن همگام با بیماری روده‌ای است؛ یعنی با کنترل التهاب روده یا کولکتومی، آرتریت نیز بهبود می‌یابد. در مقابل، آرتریت محوری (ساکروایلئیت) و کلانژیت اسکلروزان اولیه (PSC) سیری کاملاً مستقل از بیماری روده‌ای دارند و حتی با برداشتن روده نیز بهبود نمی‌یابند.

تظاهرات پوستی شامل اریتم ندوزوم و پیودرما گانگرنوزوم (زخم‌های نکروتیک با حاشیه بنفش در ساق پا) هستند. تظاهرات چشمی مانند یووئیت و اپی‌اسکلریت نیز شایع‌اند. یکی از عوارض مهم در بیماری کرون (به دلیل درگیری ایلئوم ترمینال و سوءجذب اسید صفراوی)، افزایش جذب اگزالات و تشکیل سنگ‌های اگزالات کلسیمی در کلیه است.

استراتژی درمان در IBD به دو فاز «القای رمیسیون» و «حفظ رمیسیون» تقسیم می‌شود. در موارد خفیف تا متوسط، ترکیبات ۵-آمینوسالیسیلات (۵-ASA) مانند مسالامین و سولفاسالازین داروهای انتخاب اول برای هر دو فاز هستند. سولفاسالازین از دو بخش تشکیل شده که بخش فعال آن ۵-ASA است، اما بخش سولفاپیریدین مسئول اکثر عوارض جانبی است.

عوارض دارویی در آزمون‌ها بسیار مورد توجه است. سولفاسالازین باعث تداخل در جذب اسید فولیک می‌شود، لذا تجویز مکمل آن ضروری است. همچنین این دارو در مردان باعث الیگواسپرمی برگشت‌پذیر می‌شود. در موارد مقاوم‌تر یا عوارضی مانند فیستول در کرون، داروهای بیولوژیک مثل اینفلیکسیماب (Infliximab) خط بعدی درمان هستند. آنتی‌بیوتیک‌ها نیز به طور خاص در کرون پری‌آنال و پاوچیت کاربرد دارند.

بیماران مبتلا به کولیت اولسراتیو طول‌کشیده در معرض خطر بالای آدنوکارسینوم کولون هستند. این خطر به وسعت درگیری (بیشترین خطر در پان‌کولیت) و مدت زمان بیماری (بیش از ۸ تا ۱۰ سال) بستگی دارد. پروتکل غربالگری استاندارد شامل انجام کولو‌نوسکوپی سالیانه یا دوسالانه با بیوپسی‌های متعدد است. برای بیماران با درگیری سمت چپ، غربالگری دیرتر (۱۲ تا ۱۵ سال بعد) شروع می‌شود، اما در صورت وجود همزمان PSC، غربالگری باید سالیانه و بلافاصله پس از تشخیص آغاز شود.

در جراحی IBD، تفاوت مهمی وجود دارد؛ جراحی در کولیت اولسراتیو «درمان‌کننده» محسوب می‌شود زیرا بیماری فراتر از کولون نیست، اما در بیماری کرون جراحی تنها برای درمان عوارض (انسداد یا فیستول) انجام می‌شود و بیماری تمایل به عود دارد. برای UC، روش استاندارد برداشتن کامل کولون و رکتوم و ایجاد یک کیسه از انتهای روده باریک (IPAA) است. در شرایط حاد و اورژانسی مانند کولیت فولمینانت که به درمان طبی پاسخ نمی‌دهد، جراحی سریع (در عرض ۲۴ تا ۴۸ ساعت) می‌تواند جان بیمار را نجات دهد.