علائم و نشانه‌ها در روان‌پزشکی

تفاوت اختلال و بیماری و تعریف اختلال روانی

روان‌نژندی (نوروز) در برابر روان‌پریشی (سایکوز)

مبحث هشیاری، جهت‌یابی و دقت از پایه‌ای‌ترین بخش‌های معاینه وضعیت روانی است. دقت (Attention) به عنوان توانایی تمرکز روی یک موضوع خاص تعریف می‌شود، در حالی که تمرکز (Concentration) سطح عالی‌تر و عمیق‌تری از هشیاری است که در آن توجه بسیار دقیق‌تری به موضوع معطوف می‌گردد. در معاینات بالینی، برای سنجش دقت از بیمار خواسته می‌شود تا یک حرف خاص را در صفحه پیدا کرده و بشمارد؛ اما برای سنجش تمرکز و نگه‌داری ذهنی، توانایی‌های شناختی و حافظه کوتاه‌مدت، از آزمون تفریق زنجیره‌ای عدد ۷ از ۱۰۰ استفاده می‌شود.

اختلالات توجه و تلقین‌پذیری

اختلالات توجه شامل چهار مقوله اصلی است: گوش به زنگی (vigilance)، حواس‌پرتی (distractibility)، بی‌توجهی انتخابی (selective inattention) و خلسه (trance). شایان ذکر است که اغتشاش شعور در این رده قرار نمی‌گیرد. در بی‌توجهی انتخابی، فرد توجه خود را به صورت هدفمند و متمرکز تنها از محرک‌های اضطراب‌آور دریغ می‌کند، بنابراین نقص توجه جنبه کلی و فراگیر ندارد. در مقابل، حالت خلسه با توجه بسیار متمرکز و هوشیاری تغییریافته تعریف می‌شود که بیشتر در هیپنوتیزم و اختلالات تجزیه‌ای دیده می‌شود و نباید آن را مختص صرع بزرگ دانست. همچنین در مبحث تلقین‌پذیری (suggestibility)، پذیرش بدون چون و چرای عقاید می‌تواند به اختلالاتی مانند جنون دوگانه (folie à deux) منجر شود که نوعی بیماری روانی القایی بین ۲ یا ۳ نفر است.

موقعیت‌سنجی و سطوح هشیاری

یکی دیگر از ابعاد هشیاری، موقعیت‌سنجی (orientation) یا جهت‌یابی نسبت به زمان، مکان و شخص است. اختلال موقعیت‌سنجی (disorientation) به این معناست که بیمار توانایی شناسایی یک یا هر سه این مؤلفه‌ها را از دست می‌دهد. در سیر تخریب جهت‌یابی، ابتدا حس زمان و سپس حس مکان مختل می‌شود. به همین دلیل، بیماری که به علت اختلال موقعیت‌سنجی نسبت به مکان خود آگاهی ندارد، قطعاً پیش از آن جهت‌یابی زمان خود را نیز از دست داده است. هنگام بهبودی بیمار، رفع این اختلال در جهت عکس صورت می‌گیرد؛ یعنی ابتدا حس مکان بهبود یافته و سپس بیمار به زمان وقوف پیدا می‌کند.

از سوی دیگر، اختلالات هشیاری در درجات مختلف بالینی ظاهر می‌شوند. لتارژی (lethargy) حالتی از کاهش هشیاری است که بیمار در صورت نبود محرک‌های محیطی به خواب می‌رود و در صورت بیدار کردن نیز بی‌توجه است. اغمای گوش به زنگی (coma vigilance) یا لالی آکینتیک درجه‌ای از ناهشیاری است که بیمار ظاهری شبیه به خواب دارد اما آماده بیدار شدن است. حالت شفقی (twilight state) اختلالی در هشیاری است که همراه با توهم بروز می‌کند، در حالی که حالت رویاگونه (dream-like state) مترادف با صرع پارسیل مرکب یا صرع روانی-حرکتی است. در نهایت، سندرم غروب‌زدگی (sundowning) در سالمندان عمدتاً در شب‌ها رخ می‌دهد و با علائمی چون خواب‌آلودگی، اغتشاش شعور، آتاکسی و افتادن در اثر رخوت‌زایی داروها همراه است.

خلق و عاطفه دو جنبه متفاوت از هیجانات هستند. خلق حالت هیجانی پایدار و درونی فرد است، در حالی که عاطفه (Affect) نشانه بیرونی و قابل مشاهده توسط دیگران (مانند تغییرات چهره یا سرخ شدن هنگام خشم) است. کاهش ابراز عاطفی درجات متفاوتی دارد؛ شدیدترین حالت عاطفه تخت (Flat) است که با فقدان کامل هرگونه نشانه ابراز عاطفه در چهره مشخص می‌شود. پس از آن، عاطفه کند (blunted) قرار دارد که کاهش چشمگیر شدت ابراز هیجانی را نشان می‌دهد، و در نهایت عاطفه محدود (restricted) است که افت خفیف‌تری دارد.

تظاهرات نابهنجار عاطفی و خلقی

یکی از نابهنجاری‌های عاطفی، عاطفه بی‌ثبات (labile affect) است که با تغییرات هیجانی بسیار سریع و ناگهانی بدون ارتباط با محرک‌های خارجی شناخته می‌شود. در نقطه مقابل، خلق منبسط (expansive) با ابراز احساسات بدون مهار و برآورد غلوآمیز و اغراق‌آمیز درباره اهمیت احساسات و افکار فرد مشخص می‌شود. تجارب خلقی بالا نیز شدت‌های متفاوتی دارند؛ به طوری که حالت سرمستی (ecstasy) عمیق‌تر و شدیدتر از سرخوشی (elation) گزارش می‌شود.

علائم هیجانی و فیزیولوژیک مرتبط با خلق

در بررسی ناتوانی‌های ابراز هیجانی، اختلال آلکسی‌تایمی (alexithymia) به معنی اشکال یا ناتوانی در توصیف کلامی، نامگذاری یا درک درونی فرد از هیجانات و احساسات خودش است. حالت بی‌تفاوتی ملیح (la belle indifference) که در اختلال تبدیلی (هیستری) شایع است، با خونسردی نامتناسب و فقدان نگرانی بیمار نسبت به ناتوانی جسمی شدید خود مشخص می‌شود. اضطراب نیز شکل متفاوتی از تظاهرات هیجانی دارد؛ اضطراب فراگیر با ترس نافذ، مزمن، عمیق و نامتمرکزی مشخص می‌شود که به هیچ فکر خاصی وابستگی ندارد. در مقابل، آژیتاسیون (agitation) پدیده اضطراب شدید همراه با بی‌قراری حرکتی است، و آکاتیزیا (akathisia) پدیده بی‌قراری و تنش عضلانی و ذهنی است که به طور مشخص بر اثر مصرف داروها ایجاد می‌شود. از جنبه‌های فیزیولوژیک مرتبط با خلق، تخلیه هیجانی (abreaction) به معنای رهاسازی و ابراز بیرونی هیجانات به دنبال زنده شدن خاطرات و تجربه‌های دردناک گذشته است، در حالی که آکاتکسیس (acathexis) به معنای عدم واکنش و فقدان احساس فرد به موضوعاتی است که در حالت طبیعی دارای بار هیجانی قوی هستند.

تغییرات شبانه‌روزی خلق در افسردگی بدین گونه است که وضعیت خلقی بیمار صبح‌ها بلافاصله بعد از بیداری در بدترین وضعیت خود قرار دارد و به مرور با گذشت روز بهتر می‌شود. الگوهای فیزیولوژیک غیرعادی دیگر شامل هرزه‌خواری (pica) یعنی تمایل ناهنجار به بلعیدن مواد غیرخوراکی و فاقد ارزش غذایی نظیر خاک و رنگ، حاملگی کاذب (pseudocyesis) با بروز نشانه‌های فیزیکی بارداری نظیر توقف قاعدگی و اتساع شکم بدون وجود جنین، و اختلال جوع (bulimia) یعنی خوردن حریصانه است که نمونه‌ای از الگوی خوردن غیرعادی (atypical) تلقی شده و با افسردگی در ارتباط است.

اختلالات حرکتی و روانی-حرکتی طیف وسیعی از نشانه‌ها را در بیماری‌های روان‌پزشکی شامل می‌شوند. یکی از تفاوت‌های کلیدی در عملکرد ارادی، تفاوت بین آمبی‌والانس و آمبی‌تندنس است؛ آمبی‌والانس تضاد ذهنی و احساسی همزمان نسبت به یک چیز است که در اسکیزوفرنی شایع است، در حالی که آمبی‌تندنس (ambitendence) به معنای ناتوانی حرکتی و عملی در پیگیری یک کار به دلیل دو‌دلی است. رفتارهای تقلیدی نیز اشکال مختلفی دارند؛ پژواک رفتار یا آینه‌کرداری (echopraxia) تقلید بیمارگونه و خودکار حرکات بدنی دیگران است، در حالی که پژواک کلام یا اکولالی (echolalia) تکرار مرضی کلمات ادا شده توسط دیگران است. این وضعیت را باید از پالی‌لالیا (palilalia) تمایز داد که به معنای تکرار بیمارگونه بخشی از جملات خود بیمار است.

حرکات و وضعیت‌های بدنی غیرطبیعی

حرکات بدنی تغییریافته می‌توانند حاکی از آسیب شدید کاتاتونیک یا تبدیلی باشند. کاتالپسی یا جمود عضلانی (catalepsy) حالتی است که در آن بیمار در وضعیتی بی‌حرکت قرار می‌گیرد و آن حالت بدنی را به صورتی مستمر و طولانی‌مدت حفظ می‌کند. در مقابل، کاتاپلکسی یا قوام‌باختگی با کاهش ناگهانی و موقت قوام عضلات مشخص می‌شود که تحت تأثیر شدید حالات هیجانی رخ می‌دهد و نباید با انقباض مداوم عضلانی اشتباه شود. منفی‌کاری (negativism) نیز مقاومت بدون انگیزه و بی‌دلیل بیمار در برابر هرگونه حرکت یا دستور است که به وفور در اسکیزوفرنی کاتاتونیک دیده می‌شود. لالی یا گنگی (mutism) در این مبحث نوعی خموشی بدون وجود ناهنجاری ساختاری یا آسیب فیزیکی در اندام‌های گفتاری است. کاهش تکانه برای عمل و اندیشیدن و کاهش انگیزه درونی برای فعالیت‌های فیزیکی و فکری را بی‌ارادگی (abulia) می‌نامند. در اختلال تبدیلی، ناتوانی کارکردی حرکتی بدون توجیه عصب‌شناختی برای ایستادن یا راه رفتن را ناایستی-بدگامی یا آستازیا-آبازیا (astasia-abasia) می‌گویند، در حالی که سفتی عضلانی بیشتر با بیماری اسکیزوفرنی در ارتباط است. کردارپریشی یا آپراکسی (apraxia) نیز نقص در توانایی انجام تکالیف حرکتی خاص و هدفمند بدون وجود فلج عضلانی است.

علائم حرکتی اختصاصی و تشنج‌ها

در کودکان مبتلا به اوتیسم، نشانه چرخش (twirling) به این معناست که کودک دقیقاً در همان جهتی که سرش چرخیده می‌شود شروع به دور زدن می‌کند. بیماری هانتینگتون با حرکات غیرارادی، بدون هدف، پرتابی، سریع و تصادفی عضلانی همراه است که تحت عنوان کره (chorea) شناخته می‌شود. در حملات تشنجی نیز تمایز مهمی وجود دارد؛ تشنج تونیک با انقباض عضلانی مداوم و یکسره بدون شل شدن عضلات همراه است، در حالی که تشنج کلونیک با انقباض و انبساط متناوب عضلات مشخص می‌شود. صرع پارسیل ساده نیز حمله موضعی صرعی بدون ایجاد تغییر در سطح هشیاری بیمار است، در حالی که صرع پارسیل مرکب با تغییر هشیاری همراه است. وسواس‌های عملی جنسی نیز شامل ساتیریازیس (satyriasis) نیاز مفرط و وسواسی به رفتار جنسی در مردان و نیمفومانیا (nymphomania) در زنان است.

تفکر از کارکردهای پیچیده ذهن است که ارزیابی آن بر اساس چند مؤلفه انجام می‌شود. ابتدا باید تفکر انتزاعی و تفکر عینی را متمایز کرد؛ تفکر انتزاعی (abstract thinking) شامل توانایی شناخت تفاوت‌های ظریف معانی و استفاده از تفکر چندبعدی و استعاره‌ها است. در مقابل، تفکر عینی (concrete thinking) تابع لفظ بوده و با عدم درک مفاهیم انتزاعی و کاربرد بسیار محدود استعاره همراه است. لغزش‌های فرویدی یا کنش‌پریشی (parapraxia) که انحرافات گاه‌به‌گاه از منطق هستند، برخلاف تصور اولیه، جزئی از تفکر طبیعی تلقی می‌شوند.

اختلال تفکر صوری در برابر محتوای فکر

در حالت‌های نابهنجار، روان‌پریشی (psychosis) اختلالی است که در آن فرد توانایی تفکیک واقعیت از خیال را از دست داده و دست به خلق واقعیت جدید می‌زند. واقعیت‌سنجی (reality testing) کارکرد بنیادی ایگو (ego) است که وظیفه ارزیابی عینی ماهیت محیط و تمیز درون از بیرون را بر عهده دارد. اختلال تفکر صوری (formal thought disorder) اختلال در شکل و فرم تفکر است نه محتوای آن، و با مواردی چون شل شدن تداعی‌ها، واژه‌سازی و سالاد کلمات مشخص می‌شود. بیمار مبتلا به این اختلال روان‌پریش تعریف شده و این حالت از ویژگی‌های بارز اسکیزوفرنیا است. تفکر در خودمانده (autistic thinking) و واقعیت‌گریزی (dereism) مترادف یکدیگرند و به معنای فعالیت ذهنی ناهماهنگ با منطق و اشتغال با دنیای درون هستند. تفکر سحرآمیز (magical thinking) شبیه مرحله پیش‌عملیاتی پیاژه است که فرد تصور می‌کند افکار، کلمات یا اعمالش اثرگذاری مستقیم بر حوادث بیرونی دارند. تفکر فرآیند اولیه که واقعیت‌گریز و غیرمنطقی است، به طور طبیعی در رویا دیده می‌شود و تجلی بیمارگونه آن در سایکوز رخ می‌دهد.

جریان و فرآیند تفکر

اختلالات فرآیند و جریان تفکر (سیر هدفمند افکار) شامل پرش افکار، مماسی بودن و حاشیه‌پردازی است. در حاشیه‌پردازی (circumstantiality)، بیمار با جزئیات فراوان حاشیه‌روی می‌کند اما در نهایت به هدف می‌رسد؛ ولی در تفکر مماسی (tangentiality)، تداعی‌ها غیرهدفمند بوده و بیمار هرگز به پاسخ سؤال نائل نمی‌شود. پرش افکار (flight of ideas) با انحراف مکرر به علت سرعت بالا و بازی با واژگان مشخص شده و علامت شیدایی (مانیا) است. انسداد فکر (blocking) قطع ناگهانی قطار تفکر است؛ در حالی که خروج از خط (derailment) یا شل شدن تداعی‌ها انحراف تدریجی یا ناگهانی بدون وقفه در اسکیزوفرنی است. در تداعی صوتی (clang association) تداعی بر اساس هم‌آهنگی و قافیه واژه‌ها رخ می‌دهد. واژه‌سازی (neologism) خلق کلمات جدید است، در حالی که سالاد کلمات (word salad) واژه‌های نامربوط و فاقد ساختار منطقی و دستوری است. درجاماندگی (perseveration) تکرار پاسخ قبلی با وجود محرک جدید، و غریبه‌گفتاری (glossolalia) تولید پیامی گویا با کلمات خصوصی نامفهوم است.

بینش روانی بیمار

بینش روانی سه سطح دارد: بینش عقلانی (intellectual) که بیمار واقعیت را می‌فهمد اما فاقد توانایی انطباق جهت تسلط بر موقعیت است؛ بینش هیجانی (emotional) که درکی عمیق با توانایی ایجاد تغییرات مثبت رفتاری است؛ و بینش واقعی (true). بیماران سایکوتیک به دلیل فقدان واقعیت‌سنجی فاقد بینش هستند، اما در اختلالات شخصیت، علیرغم واقعیت‌سنجی سالم، بینش نسبت به آسیب‌زا بودن رفتارها وجود ندارد.

محتوای تفکر به آنچه فرد به آن می‌اندیشد اشاره دارد. از نابهنجاری‌های این حوزه، عقیده بیش‌بها داده شده (overvalued idea) باوری نادرست و نامعقول است که ثبات و صلابت آن کمتر از هذیان است. هذیان (delusion) عقیده‌ای نادرست است که با زمینه هوشی یا فرهنگی بیمار هماهنگ نبوده و با استدلال منطقی اصلاح نمی‌شود. هذیان‌ها به دو دسته غریب (bizarre) و غیرغریب تقسیم می‌شوند؛ هذیان غریب شامل باورهای کاملاً محال و ناممکن است، مانند اینکه مغز بیمار توسط موجودات فضایی دستکاری شده است، یا هذیان‌های کنترل، ربایش فکر (withdrawal)، کاشتن فکر (insertion) و انتشار فکر. در مقابل، هذیان فقر یک هذیان غیرغریب به شمار می‌روید. هذیان‌ها می‌توانند هماهنگ یا ناهماهنگ با خلق باشند؛ مثلاً بیمار افسرده‌ای که هذیان کنترل دارد، نمونه‌ای از هذیان ناهماهنگ با خلق را نشان می‌دهد زیرا هذیان کنترل رابطه بنیادی و متناسب با عاطفه افسردگی ندارد.

انواع هذیان‌ها

انواع مختلفی از هذیان‌ها وجود دارد: هذیان نیست‌گرایی یا نیلیستی (nihilistic delusion) باور محکم به عدم وجود، نیستی یا نابودی خود، دیگران یا کل جهان پیرامون است. هذیان انتساب به خود (delusion of reference) باوری است که در آن بیمار رفتارهای بی‌طرفانه و تصادفی دیگران یا رسانه‌ها را کاملاً مربوط به خود می‌داند. جنون جنسی یا اروتومانی (erotomania) یا عقده کلرامبو-کاندینسکی که در زنان شایع‌تر است، باوری هذیانی است که در آن بیمار تصور می‌کند شخصی با موقعیت اجتماعی بالا عاشق دلخسته او شده است. دروغ‌پردازی خیالی (pseudologia fantastica) نوعی قصه‌پردازی است که فرد در آن داستان‌های تخیلی می‌گوید و خود نیز آن‌ها را باور می‌کند و این حالت با سندرم مونچاوزن (اختلال ساختگی) پیوند دارد. خودپردازی (egomania) اشتغال ذهنی بیمارگونه با خود است، در حالی که جنون تک‌شیئی (monomania) تمرکز روی یک موضوع خاص است. خودبیمارانگاری (hypochondria) تعبیر غیرواقعی علائم بدنی جزئی به عنوان بیماری‌های جدی بدون وجود علت عضوی واقعی است.

وسواس‌ها و هراس‌ها

در حیطه وسواس‌ها، وسواس فکری (obsession) تکانه‌ای غیرارادی، مزاحم و خود-ناهمخوان (ایگودیستونیک) است که با اراده منطقی فرد در تضاد است. وسواس عملی (compulsion) پاسخ حرکتی یا ذهنی به وسواس فکری است که آدابی خاص را بدون هدف ذاتی دنبال می‌کند تا از بروز فاجعه یا اضطراب بکاهد. ترس‌های بیمارگونه یا هراس‌ها (phobia) نیز در این حیطه جای می‌گیرند؛ هراس اجتماعی (social phobia) ترس شدید از فعالیت‌هایی مانند غذا خوردن یا صحبت در جمع است، در حالی که هراس اختصاصی به موارد دیگر مربوط است. بازارهراسی یا گذرهراسی (agoraphobia) ترس از فضاهای باز است، در حالی که ترس از فضاهای بسته را دخمه‌هراسی (claustrophobia) می‌نامند. عقاید مذهبی نابهنجار شامل معرفت الهی (noesis) است که حالتی وحی‌گونه و نشانه بیماری شدید روان‌پزشکی بوده و فرد در آن احساس برگزیدگی الهی کاذب برای هدایت دارد. اتحاد اسرارآمیز (union mystica) احساس نامحدود اتحاد با قدرتی لایتناهی است که اگر با محیط مذهبی و فرهنگی بیمار هماهنگ باشد، اختلال محتوای تفکر تلقی نمی‌شود.

تکلم و زبان ابزار اصلی برقراری ارتباط هستند و اختلالات آن‌ها اطلاعات تشخیصی مهمی فراهم می‌کنند. در فشار تکلم (pressure of speech)، سرعت ادای کلمات بسیار بالا و حجم کلام غیرعادی است، در حالی که پرگویی (volubility) پرحرفی منطقی است. نارساگویی (dysarthria) اشکال در ادای تلفظ کلمات است و ربطی به قواعد دستوری ندارد. بریده‌گویی (cluttering) کلام ناموزون و گسسته به صورت ادای سریع و انفجاری لغات بدون ریتم طبیعی است. ناگویی (alogia) ناتوانی در تکلم ناشی از نقص عقلی یا دوره روان‌پریشی است و به عیوب فیزیکی حنجره مربوط نیست.

زبان‌پریشی‌ها (Aphasia)

زبان‌پریشی‌ها آسیب‌های شدیدی به کارکرد فهم و بیان زبان هستند. در زبان‌پریشی حرکتی یا آفازی بروکا، فهم زبان سالم است اما بیمار در صحبت کردن دچار مشکل شدید است. در مقابل، در زبان‌پریشی حسی یا آفازی ورنیکه، تکلم سلیس و روان است اما فهم زبان مختل بوده و کلام فاقد پیوستگی معنایی و نامربوط است. زبان‌پریشی اسمی یا نام‌پریشی (anomia) اشکال در یافتن نام درست اشیاء است، در حالی که زبان‌پریشی نحوی اشکال در توالی درست کلمات است. زبان‌پریشی سراسری (global aphasia) حاصل ترکیب همزمان نقایص آفازی حسی و حرکتی است.

ادراک و توهمات

در حیطه ادراک، تحریک فیزیکی به اطلاعات روانی تبدیل می‌شود. توهمات پیش‌خوابی (hypnagogic) در حین به خواب رفتن و پس‌خوابی (hypnopompic) در لحظات بیداری، طبیعی بوده و نشانه بیماری روانی نیستند. توهم شنوایی شایع‌ترین نوع توهم در اختلالات روانی است، در حالی که توهمات بینایی و بویایی بیشتر در اختلالات عضوی دیده می‌شوند. توهم چشایی علامت کلاسیک صرع uncinate است. توهمات لمسی شامل احساس خزیدن حشرات زیر پوست و پدیده عضو شبحی در افراد قطع عضو است و نباید آن‌ها را توهم جسمی یا احشایی (cenesthesia) دانست. توهم‌زدگی (hallucinosis) با سوء مصرف طولانی‌مدت الکل پیوند داشته و عمدتاً شنوایی است.

خطاهای ادراکی و پدیده‌های خاص

تمایز خطای حسی (illusion) و توهم (hallucination) در این است که خطای حسی درک نادرست محرک واقعی موجود در محیط است (مانند دیدن مار به جای طناب در تاریکی)، در حالی که توهم ادراک در غیاب محرک واقعی است (مانند دیدن شیئی که وجود ندارد). خطای ادراکی-عاطفی تحت تأثیر عواطف شدید مثل ترس رخ می‌دهد (مانند دیدن سایه پرده به صورت اسکلت در اثر ترس شدید). پیش‌درآمد (aura) حسیاتی هشداردهنده پیش از میگرن کلاسیک، تشنج یا حمله خواب است. بی‌حسی هیستریک فقدان حس بدون علت عضوی است که ناشی از تعارضات هیجانی است. تغییر اندازه ادراکی شامل ریزبینی (micropsia) و درشت‌بینی در تشنج پارسیل مرکب یا جنبه‌های تبدیلی دیده می‌شود. جابه‌جایی حسی (synesthesia) تجربه یک حس با تحریک حس دیگر است، در حالی که قطارنگاری (trailing) ناشی از توهم‌زاها است که در آن فرد اشیاء متحرک را به صورت تصاویر مجزا و منفصل می‌بیند.

ارزیابی شناختی شامل بررسی حوزه‌های نشناسی، حافظه، هوش و قضاوت است. نشناسی یا آگنوزی (agnosia) ناتوانی در شناسایی و تعبیر اهمیت تأثیرات حسی با وجود سالم بودن اندام‌های حسی اولیه است. بیمار مبتلا توانایی حس اولیه اشیاء را دارد اما در بازشناسی شناختی آن‌ها ناتوان است. انواع آن شامل: نشناسی بیماری (anosognosia) که در آن بیمار نقیصه عصبی خود را انکار کرده و قادر به بازشناسی اعضای بیمار خود نیست؛ نشناسی بساوایی (astereognosis) ناتوانی در شناخت اشیاء به وسیله لمس است؛ نشناسی دیداری ناتوانی در شناخت اشیاء با بینایی و چهره‌نشناسی ناتوانی در شناخت چهره‌ها است. نشناسی همزمانی (simultagnosia) ناتوانی در درک بیش از یک جزء در میدان دید در هر زمان است، در حالی که ناظریف‌کاری (adiadokinesia) ناتوانی در انجام سریع حرکات متناوب است.

اختلالات هویت و حافظه

در حوزه هویت، مسخ شخصیت (depersonalization) احساس غیرواقعی بودن خود فرد است، در حالی که مسخ واقعیت (derealization) احساس ناآشنایی و غریب بودن نسبت به محیط اطراف است. پدیده گریز (fugue) فراموشی هویت قبلی و کسب هویتی تازه همراه با سرگردانی است. در حیطه حافظه، فراموشی پس‌گستر (retrograde) ناتوانی در یادآوری رویدادهای پیش از آسیب است، در حالی که فراموشی پیش‌گستر (anterograde) ناتوانی در یادگیری و یادآوری رویدادهای پس از آسیب است که در کورساکوف شایع است. افسانه‌سازی (confabulation) پر کردن ناخودآگاه شکاف‌های حافظه با مطالب تخیلی در سندرم نسیانی است. پدیده دژا وو (deja vu) خطای حسی بازشناسی بصری است که در آن موقعیت جدید به اشتباه تکرار تجربه قبلی تلقی می‌شود، در حالی که ناآشناپنداری (jamais vu) احساس کاذب ناآشنایی با موقعیت‌های قبلاً تجربه شده است. کریپتومنزیا فراموش کردن منبع اطلاعات است، در حالی که خاطره‌پوشان (screen memory) جایگزینی خاطره دردناک با خاطره‌ای قابل تحمل است. فراموشی موقت (blackout) ناتوانی الکلی‌ها در یادآوری رفتارهای دوره مستی است.

سنجش حافظه، هوش و زوال عقل

برای ارزیابی حافظه، آزمون تکرار مستقیم و معکوس ۶ رقم برای سنجش حافظه فوری؛ پرسش درباره ناهار بیمار برای حافظه نزدیک؛ وقایع چند ماه گذشته برای حافظه گذشته نزدیک؛ و اطلاعات دوران کودکی برای حافظه دور استفاده می‌شود. در حیطه هوش، طبق مدل وکسلر میانگین نمره هوش ۱۰۰ و انحراف معیار آن ۱۵ است. کم‌توانی ذهنی خفیف (بهره هوشی ۵۵ تا ۷۰)، متوسط (بهره هوشی ۴۰ تا ۵۵، معادل ۳ انحراف معیار پایین‌تر از هنجار)، شدید (بهره هوشی ۲۵ تا ۴۰) و عمیق (زیر ۲۵) تعریف می‌شود. دمانس پسرفت عضوی و یکپارچه کارکرد هوشی بدون تیرگی هوشیاری است، در حالی که دمانس کاذب (pseudodementia) ریشه عضوی نداشته و ناشی از افسردگی شدید است. محاسبه‌پریشی (dyscalculia) فقدان توانایی محاسباتی (مرتبط با سندرم گرشتان) و نوشتارپریشی (dysgraphia) ناتوانی در نوشتن است که ناشی از اضطراب نیستند.

قضاوت بالینی

قضاوت به دو صورت است: قضاوت خودکار (انجام عمل به صورت بازتابی و از پیش‌آموخته) و قضاوت انتقادی (توانایی ارزیابی و انتخاب بین امکانات). بیماران شیدایی (مانیا) دچار اختلال شدید در قضاوت هستند. سناریوی «اقدام در زمان بو بردن دود در سینما» برای ارزیابی قضاوت در شرایط اضطراری طراحی شده است و نباید برای سنجش حافظه فوری استفاده شود.