غده های درون ریز

غده هیپوفیز (زیرمغزی) در گودی استخوان کف جمجمه قرار دارد و توسط یک ساقه به هیپوتالاموس متصل است. این غده دارای سه بخش پیشین، میانی و پسین است که بخش پیشین بزرگ‌ترین قسمت آن محسوب می‌شود. هیپوتالاموس با ترشح هورمون‌های آزادکننده و مهارکننده، فعالیت بخش پیشین را کنترل می‌کند. این هورمون‌ها از طریق رگ‌های خونی ساقه هیپوفیز به این بخش می‌رسند.

بخش پیشین هیپوفیز هورمون‌های متنوعی تولید می‌کند که رشد (هورمون رشد)، تولید مثل (LH و FSH)، تولید شیر (پرولاکتین) و فعالیت سایر غدد (TSH و ACTH) را تنظیم می‌کنند. تمامی هورمون‌های بخش پیشین با روش برون‌رانی (اگزوسیتوز) ترشح می‌شوند. در مقابل، بخش پسین هیپوفیز خود هورمون نمی‌سازد؛ بلکه هورمون‌های ضدادراری (ADH) و اکسی‌توسین را که در جسم یاخته‌ای نورون‌های هیپوتالاموس تولید شده‌اند، از طریق آکسون‌ها دریافت، ذخیره و در زمان نیاز به خون آزاد می‌کند.

اختلال در هیپوفیز اثرات گسترده‌ای دارد. برای مثال، کم‌کاری هیپوفیز می‌تواند منجر به کاهش متابولیسم (از طریق کاهش TSH)، اختلال در تولید مثل (کاهش پرولاکتین، LH و FSH) و اختلال در تعادل آب و نمک (کاهش آلدوسترون و ADH) شود. کاهش ADH منجر به دیابت بی‌مزه می‌شود که با عطش زیاد و دفع حجم بالای ادرار رقیق همراه است.

غده تیروئید (سپردیس) در ناحیه گردن، زیر حنجره و جلوی نای قرار دارد. این غده دو نوع هورمون ترشح می‌کند: هورمون‌های تیروئیدی (T_۳ و T_۴) که برای ساخت آن‌ها عنصر ید ضروری است، و هورمون کلسی‌تونین که فاقد ید می‌باشد. هورمون‌های T_۳ و T_۴ بر تمامی یاخته‌های بدن (به جز مواردی مانند گویچه‌های قرمز که فاقد راکیزه هستند) اثر گذاشته و با افزایش تجزیه گلوکز و تنفس یاخته‌ای، میزان انرژی در دسترس، تولید گرما و سوخت‌وساز را تنظیم می‌کنند.

در پشت غده تیروئید، معمولاً چهار غده پاراتیروئید وجود دارند. این غدد هورمون پاراتیروئیدی (PTH) را ترشح می‌کنند که مسئول اصلی افزایش سطح کلسیم خون است. این هورمون از سه طریق عمل می‌کند: ۱. آزادسازی کلسیم از ماده زمینه‌ای استخوان، ۲. افزایش بازجذب کلسیم در کلیه، ۳. افزایش جذب کلسیم در روده (به واسطه فعال کردن ویتامین D). در مقابل، کلسی‌تونین از غده تیروئید با جلوگیری از برداشت کلسیم از استخوان، باعث حفظ تراکم استخوان و کاهش کلسیم خون می‌شود.

کمبود هورمون‌های تیروئیدی در دوران جنینی و کودکی بسیار خطرناک است و می‌تواند منجر به عقب‌ماندگی ذهنی و جسمی (به دلیل اختلال در رشد دستگاه عصبی مرکزی) شود. کمبود کلسیم یا فعالیت بیش از حد پاراتیروئید نیز می‌تواند منجر به پوکی استخوان و افزایش شکنندگی آن شود. همچنین کلسیم برای انقباض صحیح ماهیچه‌ها (از جمله قلب و ماهیچه‌های تنفسی) حیاتی است و اختلال در فعالیت پاراتیروئید، عملکرد این ماهیچه‌ها را مختل می‌کند.

غدد فوق کلیه بالاترین غدد درون‌ریز حفره شکمی هستند که در بالای کلیه‌ها و در نزدیکی دیافراگم قرار دارند. هر غده شامل دو بخش قشری (بیرونی) و مرکزی (درونی) است. بخش مرکزی منشأ عصبی دارد و هورمون‌های اپی‌نفرین و نوراپی‌نفرین را در پاسخ به تنش‌های کوتاه‌مدت ترشح می‌کند. این هورمون‌ها با اثر بر قلب، ضربان و فشار خون را افزایش داده و با گشاد کردن نایژک‌ها، ورود اکسیژن به ریه‌ها را تسهیل می‌کنند.

بخش قشری در پاسخ به تنش‌های طولانی‌مدت، هورمون‌های استروئیدی مانند کورتیزول و آلدوسترون را ترشح می‌کند. کورتیزول با تجزیه پروتئین‌ها و چربی‌ها، قند خون را افزایش داده و در صورت تداوم، باعث سرکوب سیستم ایمنی و تضعیف فعالیت مغز استخوان می‌شود. آلدوسترون با افزایش بازجذب سدیم و به دنبال آن بازجذب آب در کلیه‌ها، حجم خون و فشار خون را افزایش می‌دهد. افزایش بیش از حد آلدوسترون می‌تواند منجر به تجمع مایع میان‌بافتی و بروز خیز یا اِدِم شود.

نکته مهم کنکوری این است که غده فوق کلیه علاوه بر موارد ذکر شده، هورمون‌های جنسی (تستوسترون و استروژن) نیز ترشح می‌کند که در هر دو جنس وجود دارد. تنظیم ترشح بخش قشری توسط هورمون ACTH هیپوفیز صورت می‌گیرد، در حالی که بخش مرکزی مستقیماً تحت کنترل اعصاب خودمختار است.

غده پانکراس (لوزالمعده) که در زیر و موازی معده قرار دارد، هم بخش برون‌ریز (ترشح آنزیم و بیکربنات) و هم بخش درون‌ریز دارد. بخش درون‌ریز آن از مجموعه‌ای از یاخته‌ها به نام جزایر لانگرهانس تشکیل شده است. این جزایر دو هورمون با اثر متضاد ترشح می‌کنند: انسولین که گلوکز خون را کاهش می‌دهد و گلوکاگون که گلوکز خون را افزایش می‌دهد. گلوکاگون باعث تجزیه گلیکوژن کبد به گلوکز (آبکافت) می‌شود، فرآیندی که آب مصرف می‌کند.

اختلال در تنظیم قند خون منجر به بیماری دیابت شیرین می‌شود. در هر دو نوع دیابت، یاخته‌ها نمی‌توانند گلوکز کافی دریافت کنند و برای انرژی به مصرف چربی‌ها و پروتئین‌ها روی می‌آورند. این امر باعث تولید محصولات اسیدی، کاهش pH خون، تغییر شکل پروتئین‌ها، کاهش وزن و تضعیف سیستم ایمنی می‌شود. گلوکز مازاد از طریق ادرار دفع شده و با خود آب زیادی می‌برد که منجر به پرادراری و تشنگی زیاد می‌شود.

دیابت نوع ۱ ناشی از حمله سیستم ایمنی به یاخته‌های انسولین‌ساز است و با تزریق انسولین کنترل می‌شود. دیابت نوع ۲ عمدتاً به دلیل چاقی و کم‌تحرکی ایجاد شده و در آن انسولین به مقدار کافی وجود دارد اما گیرنده‌های یاخته‌های هدف (مثل کبد و ماهیچه) به آن پاسخ نمی‌دهند. توجه داشته باشید که برخی یاخته‌ها مثل یاخته‌های روده باریک برای جذب گلوکز به انسولین نیاز ندارند و در دیابت دچار اختلال جذب نمی‌شوند.

غده اپی‌فیز (صنوبروار) غده‌ای کوچک در مغز است که بالاترین غده درون‌ریز بدن محسوب می‌شود. این غده در لبه پایینی بطن سوم مغز، در مجاورت تالاموس‌ها و دقیقاً در جلوی برجستگی‌های چهارگانه (بخش بزرگی از مغز میانی) قرار گرفته است. اپی‌فیز هورمون ملاتونین را ترشح می‌کند که نقش کلیدی در تنظیم ریتم‌های شبانه‌روزی بدن دارد.

ترشح ملاتونین به شدت تحت تأثیر چرخه نور و تاریکی است. اطلاعات مربوط به شدت نور محیط از طریق یاخته‌های شبکیه چشم دریافت شده و به مغز منتقل می‌شود که بر میزان فعالیت اپی‌فیز اثر می‌گذارد. به همین دلیل، اختلال در ترشحات این غده می‌تواند باعث برهم خوردن ساعت بیولوژیک بدن، اختلال در خواب و بیداری و حتی تغییر در عملکرد دستگاه عصبی خودمختار شود.

نکته مهم کنکوری در مورد موقعیت اپی‌فیز این است که در تشریح مغز گوسفند، این غده پس از باز کردن نیمکره‌ها و پایین راندن مخچه، در جلوی برجستگی‌های چهارگانه فوقانی (که بزرگ‌تر هستند) به وضوح دیده می‌شود. همچنین باید توجه داشت که اپی‌فیز برخلاف هیپوفیز، بخش‌های مجزا برای تولید هورمون‌های متنوع یا تحریک غدد دیگر ندارد.

غده تیموس یک اندام لنفی و درون‌ریز است که در قسمت قفسه سینه، پشت استخوان جناغ و جلوی قلب قرار گرفته است. نقش اصلی تیموس، ترشح هورمون تیموسین برای تمایز و بلوغ لنفوسیت‌های T (سربازهای مبارزه با ویروس و سرطان) است. تیموس در سطحی پایین‌تر از غدد گردنی (تیروئید و پاراتیروئید) قرار دارد و فعالیت آن تحت کنترل مستقیم هیپوتالاموس یا هیپوفیز نیست.

پیک‌های شیمیایی در بدن به دو دسته کوتاه‌برد (ناقل‌های عصبی) و دوربرد (هورمون‌ها) تقسیم می‌شوند. تمامی هورمون‌ها برای اثرگذاری باید گیرنده اختصاصی در یاخته هدف داشته باشند. برخی هورمون‌ها مانند هورمون‌های تیروئیدی در تمام یاخته‌های زنده هسته‌دار گیرنده دارند، در حالی که برخی دیگر مثل کلسی‌تونین فقط بر روی بافت‌های خاصی (استخوان) اثر می‌گذارند. همچنین غشای یاخته‌ها حاوی پروتئین و کلسترول است که می‌توانند ساختار هورمون‌های پروتئینی و استروئیدی را شکل دهند.

در دنیای جانوران، پیک‌های شیمیایی دوربردتری به نام فرومون وجود دارند. فرومون‌ها موادی هستند که از یک فرد ترشح شده و بر فرد دیگری از همان گونه اثر می‌گذارند. برای مثال زنبورها برای هشدار خطر حضور شکارچی از فرومون استفاده می‌کنند. در انسان نیز تنظیم دما و هم‌ایستایی توسط یاخته‌های عصبی و غدد درون‌ریز به طور مشترک انجام می‌شود؛ مثلاً هیپوتالاموس مرکز تنظیم دماست و در صورت آسیب به تیروئید، متابولیسم و تولید گرمای بدن مختل می‌شود.