ساختار و انواع نورونها
بافت عصبی از دو دسته یاخته اصلی تشکیل شده است: یاخته‌های عصبی (نورونها) و یاخته‌های پشتیبان (نوروگلیا). هر نورون به طور معمول از سه بخش اصلی شامل دارینه (دندریت)، جسم یاخته‌ای و آسه (آکسون) تشکیل شده است. جسم یاخته‌ای محل قرارگیری هسته و انجام سوخت‌وساز یاخته است. پیام‌های عصبی معمولاً توسط دارینه‌ها یا جسم یاخته‌ای دریافت شده و همواره به صورت یک‌طرفه از طریق آسه از جسم یاخته‌ای خارج می‌شوند.
انواع نورونها بر اساس عملکرد
نورونها بر اساس نقشی که ایفا می‌کنند به سه گروه تقسیم می‌شوند:
۱. نورون‌های حسی: پیام‌ها را از گیرنده‌های حسی به سمت دستگاه عصبی مرکزی (مغز و نخاع) می‌آورند. ویژگی بارز آن‌ها این است که دارینه و آسه آن‌ها معمولاً از یک نقطه جسم یاخته‌ای خارج می‌شوند.
۲. نورون‌های رابط: که منحصراً در مغز و نخاع قرار دارند و وظیفه ارتباط بین نورون‌های دیگر را بر عهده دارند. این نورونها معمولاً چند دارینه و یک آسه دارند.
۳. نورون‌های حرکتی: پیام‌ها را از دستگاه عصبی مرکزی به سمت اندام‌های اجرایی (مانند ماهیچه‌ها و غدد) می‌برند.
نورون‌های حسی پیام را به مرکز می‌آورند، نورون‌های رابط در مرکز پردازش می‌کنند و نورون‌های حرکتی پیام را از مرکز خارج می‌کنند.
نکته مهم کنکوری این است که همه انواع نورونها توانایی تولید ناقل عصبی را دارند، اما فقط نورون‌های حرکتی پیام را به ماهیچه‌ها می‌برند. همچنین، پایانه آسه در تمام نورونها می‌تواند با بخش‌های مختلف یاخته بعدی مانند دارینه، جسم یاخته‌ای یا حتی آسه سیناپس برقرار کند.
واژگان کلیدی
- نورون (یاخته عصبی)
- یاخته اصلی بافت عصبی که توانایی تحریک‌پذیری و تولید و هدایت پیام عصبی را دارد.
- دارینه (دندریت)
- رشته‌ای سیتوپلاسمی که پیام‌های عصبی را دریافت کرده و به سمت جسم یاخته‌ای هدایت می‌کند.
- آسه (آکسون)
- رشته‌ای که پیام عصبی را از جسم یاخته‌ای به سمت پایانه‌های عصبی هدایت می‌کند.
- نورون رابط
- کوچکترین نوع نورون که منحصراً در دستگاه عصبی مرکزی یافت شده و ارتباط بین سایر نورونها را برقرار می‌کند.
اشتباه‌های رایج
- اشتباه است که فکر کنیم پیام عصبی فقط توسط دندریت دریافت می‌شود؛ جسم یاخته‌ای نیز مستقیماً توانایی دریافت پیام را دارد.
- بسیاری تصور می‌کنند جهت حرکت پیام در نورون دو طرفه است، در حالی که هدایت پیام عصبی همواره یک‌طرفه و از جسم یاخته‌ای به سمت پایانه‌ی آسه است.
- این باور غلط است که نورون‌های حسی فقط دارینه بدون انشعاب دارند؛ همه انواع نورونها می‌توانند انشعابات فراوانی در انتهای رشته‌های خود داشته باشند.
جمع‌بندی این مفهوم
- نورونها واحدهای عملکردی دستگاه عصبی هستند که از دندریت، جسم یاخته‌ای و آکسون تشکیل شده‌اند.
- نورون‌های حسی پیام را به مرکز می‌برند و نورون‌های حرکتی پیام را به ماهیچه‌ها و غدد منتقل می‌کنند.
- نورون‌های رابط فقط در مغز و نخاع هستند و بیشترین تعداد دندریت را برای دریافت اطلاعات دارند.
- جسم یاخته‌ای مرکز فرماندهی نورون است که حاوی هسته بوده و تمامی نورونها توانایی تولید ناقل عصبی در آن را دارند.
- هدایت پیام در طول یک نورون همیشه یک‌طرفه و از سمت جسم یاخته‌ای به پایانه آکسون است.
نکتهٔ تکمیلی
جالب است بدانید که طول برخی آکسون‌ها در بدن انسان می‌تواند به بیش از یک متر برسد! برای مثال، آکسون نورونی که حرکت انگشت شست پا را کنترل می‌کند، از پایین کمر شروع شده و تا نوک انگشتان پا ادامه دارد. این یعنی یک سلول تک میکروسکوپی رشته‌ای دارد که طول آن هزاران برابر قطر جسم یاخته‌ای خودش است.