بیگانه‌خوارها (فاگوسیت‌ها) و عملکرد آن‌ها
بیگانه‌خوارها گروهی از یاخته‌های دستگاه ایمنی هستند که با فرآیند درون‌بری (فاگوسیتوز)، میکروب‌ها و ذرات خارجی را بلعیده و توسط آنزیم‌های لیزوزومی نابود می‌کنند. این یاخته‌ها بخشی از خط دوم دفاعی (دفاع غیر اختصاصی) هستند و مهاجمان را بر اساس ویژگی‌های عمومی شناسایی می‌کنند. اولین مشاهدات علمی در این زمینه توسط ایلیا مچنیکوف روی لارو ستاره دریایی انجام شد که متوجه حرکت آمیبی‌شکل یاخته‌ها به سمت جسم خارجی (خار رز) در زیر پوست شد.
همه بیگانه‌خوارها توانایی تشخیص یاخته‌های خودی از بیگانه را دارند و در فرآیند بلعیدن، سطح غشای آن‌ها کاهش می‌یابد.
انواع اصلی بیگانه‌خوارها شامل نوتروفیل‌ها، ماکروفاژها، یاخته‌های دارینه‌ای (دندریتی) و ماستوسیت‌ها هستند. این یاخته‌ها علاوه بر میکروب‌ها، وظیفه پاکسازی یاخته‌های مرده خودی و بقایای بافتی را نیز بر عهده دارند. نکته مهم این است که بیگانه‌خوارها هم در خون و هم در بافت‌ها (که خود نوعی بافت پیوندی هستند) حضور دارند.
درشت‌خوارهای موجود در حبابک‌های شش (ماکروفاژهای حبابکی)، باکتری‌ها و ذرات گرد و غباری که از سد مخاط مژک‌دار فرار کرده‌اند را پاکسازی می‌کنند.
واژگان کلیدی
- فاگوسیتوز
- فرآیند بلعیدن ذرات خارجی توسط ایجاد پای کاذب و تشکیل کیسه غشایی درون یاخته.
- ایمنی غیر اختصاصی
- بخشی از سیستم دفاعی که بدون شناسایی دقیق نوع پادگن، با تمام عوامل بیگانه به طور یکسان برخورد می‌کند.
- ایلیا مچنیکوف
- دانشمندی که برای نخستین بار پدیده بیگانه‌خواری را در لارو بی‌مهرگان کشف کرد.
اشتباه‌های رایج
- اشتباه است اگر فکر کنیم بیگانه‌خوارها فقط یاخته‌های بیگانه را می‌بلعند؛ آن‌ها یاخته‌های مرده و سرطانی خودی را نیز پاکسازی می‌کنند.
- ذکر این نکته که بیگانه‌خوارها چند هسته‌ای هستند غلط است؛ برخی مانند نوتروفیل هسته چند قسمتی دارند ولی تک‌هسته‌ای محسوب می‌شوند.
- آزمایش مچنیکوف تزریق به زیر پوست بود، نه درون پوست.
جمع‌بندی این مفهوم
- بیگانه‌خوارها با تشخیص ویژگی‌های عمومی مهاجمان، آن‌ها را شناسایی و بلع می‌کنند.
- این یاخته‌ها در تمامی بافت‌های بدن پراکنده‌اند (مانند کلیه، طحال و کبد).
- در فرآیند فاگوسیتوز، کیسه‌های غشایی تشکیل شده و سطح غشای یاخته کاهش می‌یابد.
- ماکروفاژها مسئول اصلی پاکسازی بقایای یاخته‌های مرده (مانند گلبول‌های قرمز پیر) هستند.
- تولید CO2 ناشی از فعالیت بیگانه‌خوارها می‌تواند با کاهش pH بر عملکرد پروتئین‌ها اثر بگذارد.
نکتهٔ تکمیلی
جالب است بدانید که یاخته‌های آمیبی‌شکل فقط مخصوص انسان نیستند! حتی مگس میوه و جانوران ابتدایی‌تری مثل ستاره دریایی هم از این سربازان چابک برای دفاع استفاده می‌کنند. تکامل این سیستم دفاعی به قدری موفق بوده که از میلیون‌ها سال پیش تا امروز در اکثر جانوران حفظ شده است.