عروق سر و گردن

شبکه عصبی گردنی (cervical plexus) یکی از ساختارهای عصبی مهم در ناحیه گردن است که از شاخه‌های پیشین (anterior rami) اعصاب نخاعی گردنی تشکیل می‌شود. این شبکه به دو بخش شاخه‌های حسی و حرکتی تقسیم می‌شود. شاخه‌های حسی این شبکه شامل عصب اکسیپیتال کوچک (Lesser occipital)، عصب گردنی عرضی (Transverse cervical) و اعصاب سوپراکلاویکولار (Supraclavicular) هستند که حس پوست نواحی گردن و شانه را تامین می‌کنند. با این حال، باید توجه داشت که عصب اکسیپیتال بزرگ (Greater occipital) جزو شاخه‌های شبکه عصبی گردنی محسوب نمی‌شود؛ این عصب در واقع شاخه پشتی (posterior ramus) عصب گردنی C_۲ است و مسیر و عملکرد متفاوتی دارد.

یکی دیگر از نکات مهم در مورد شبکه گردنی، عدم دخالت آن در عصب‌دهی برخی عضلات سطحی گردن است. برای مثال، عضله سطحی پلاتیسما (platysma) که در بخش جلویی گردن قرار دارد، توسط شاخه گردنی عصب صورتی (عصب هفتم جمجمه‌ای) عصب‌دهی می‌شود و شبکه گردنی نقشی در تامین عصب آن ندارد.

از سوی دیگر، شاخه‌های حرکتی شبکه گردنی ساختار بسیار مهمی به نام قوس گردنی (Ansa cervicalis) را ایجاد می‌کنند. قوس گردنی یک حلقه عصبی در گردن است که از شاخه‌های پیشین اعصاب گردنی C_۱، C_۲ و C_۳ تشکیل می‌شود. این قوس عصبی مسئولیت عصب‌دهی به عضلات اینفراهیوئید (infrahyoid muscles) را برعهده دارد. نکته بسیار مهم این است که عصب گردنی C_۴ هیچ نقشی در تشکیل این قوس عصبی ندارد.

اگرچه قوس گردنی بیشتر عضلات اینفراهیوئید را تغذیه می‌کند، اما عضله تیروهایوئید (Thyrohyoid) که جزو این گروه است، استثنا بوده و مستقیماً توسط فیبرهای عصب گردنی C_۱ عصب‌دهی می‌شود. این فیبرهای عصبی به همراه عصب هیپوگلوسال (عصب دوازدهم جمجمه‌ای) طی مسیر می‌کنند و سپس جدا شده به عضله تیروهایوئید می‌روند. علاوه بر این، اولین عصب گردنی (C_۱) از طریق همین الیافی که همراه عصب هیپوگلوسال هستند، به عضله ژنیوهیوئید (Geniohyoid) نیز که از گروه عضلات سوپراهیوئید (suprahyoid) است عصب‌دهی می‌کند. بنابراین، عصب C_۱ به هر دو گروه عضلات سوپراهیوئید و اینفراهیوئید عصب‌دهی می‌کند.

این عصب‌دهی دوگانه عصب C_۱ بسیار جالب است و نشان می‌دهد که چگونه یک ریشه عصبی نخاعی می‌تواند با سوار شدن بر روی یک عصب جمجمه‌ای، وظایف حرکتی ظریفی را در عضلات بالابرنده و پایین‌برنده استخوان لامی (هایوئید) انجام دهد. در نهایت، درک تفاوت‌های عملکردی بین این شاخه‌ها برای تشخیص صحیح فلج عضلات گردنی اهمیت بالایی دارد.

شریان ساب‌کلاوین (subclavian artery) یکی از شریان‌های اصلی و کلیدی در تامین خون اندام فوقانی، قفسه سینه و مغز است. این شریان بر اساس موقعیت قرارگیری نسبت به عضله اسکالن قدامی (anterior scalene) به سه بخش مجزا تقسیم می‌شود: بخش اول (قبل از عضله)، بخش دوم (پشت عضله) و بخش سوم (بعد از عضله اسکالن قدامی). تقسیم‌بندی ساب‌کلاوین بر اساس عضله اسکالن قدامی صورت می‌گیرد و استفاده از عضلات دیگر مانند اسکالن خلفی برای این تقسیم‌بندی نادرست است.

هر یک از این سه بخش دارای شاخه‌های شریانی مهمی هستند. بخش اول شریان ساب‌کلاوین، که در سمت داخل عضله اسکالن قدامی قرار دارد، سه شاخه اصلی به نام‌های شریان مهره‌ای (vertebral artery)، شریان سینه‌ای داخلی و تنه شریانی تیروسرویکال (thyrocervical trunk) می‌دهد. شریان مهره‌ای اولین شاخه از بخش اول است که به سمت بالا صعود کرده و نقش بسیار حیاتی در خون‌رسانی به مغز و بخش پسین جمجمه ایفا می‌کند. تنه تیروسرویکال نیز که از بخش اول جدا می‌شود، بلافاصله به چند شاخه تقسیم می‌شود: شریان تیروئیدی تحتانی (inferior thyroid)، شریان فوق کتفی (suprascapular) و شریان گردنی عرضی (transverse cervical). شریان صعودی گردنی (ascending cervical) نیز مستقیماً از شریان تیروئیدی تحتانی منشعب می‌شود و صعود می‌کند.

بخش دوم شریان ساب‌کلاوین که در پشت عضله اسکالن قدامی قرار گرفته است، یک شاخه بزرگ به نام تنه شریانی کوستوسرویکال (costocervical trunk) تولید می‌کند. این تنه بلافاصله به دو شریان تقسیم می‌شود: شریان گردنی عمقی (deep cervical artery) که به عضلات عمقی پشت گردن خون می‌رساند، و شریان بین‌دنده‌ای فوقانی (superior intercostal) که وظیفه خون‌رسانی به فضاهای بین‌دنده‌ای ۱ و ۲ را بر عهده دارد.

بخش سوم شریان ساب‌کلاوین که در سمت خارج عضله اسکالن قدامی واقع شده است، معمولاً شریان دورسال اسکاپولار (dorsal scapular) را می‌دهد، هرچند این شریان گاهی می‌تواند از بخش دوم نیز منشا بگیرد. شریان دورسال اسکاپولار در سمت خارج عضله اسکالن قدامی قرار می‌گیرد.

در نهایت، شناخت محدوده خون‌رسانی این شریان مهم است؛ به عنوان مثال، شریان ساب‌کلاوین و شاخه‌های آن نقشی در تغذیه غده زیر فکی (submandibular gland) ندارند و این غده توسط شریان صورتی (که شاخه‌ای از شریان کاروتید خارجی است) تغذیه می‌شود. همچنین شریان تیروئیدی فوقانی نیز متعلق به سیستم کاروتید خارجی است و ربطی به شریان ساب‌کلاوین ندارد.

شریان کاروتید خارجی (external carotid artery) منبع اصلی خون‌رسانی به ساختارهای مختلف سر و گردن از جمله صورت، زبان، غدد بزاقی و بخش‌هایی از کاسه سر است. این شریان صعود کرده و در سطح گردن مندیبل (neck of mandible) به دو شاخه انتهایی خود یعنی شریان ماگزیلاری (maxillary artery) و شریان تمپورال سطحی (superficial temporal artery) تقسیم می‌شود.

شریان کاروتید خارجی شاخه‌های متعددی دارد. اولین شاخه قدامی آن شریان تیروئیدی فوقانی (superior thyroid) است. از دیگر شاخه‌های مهم آن می‌توان به شریان زبانی (lingual artery) اشاره کرد که در سطح استخوان هیوئید منشا می‌گیرد. شریان زبانی نسبت به عضله هایوگلوس (hyoglossus) به سه بخش تقسیم می‌شود. یکی از شاخه‌های مهم آن، شریان زبانی عمقی (deep lingual artery) است که به سمت نوک زبان می‌رود و آن را خون‌رسانی می‌کند. شاخه دیگر شریان زبانی، شریان ساب‌لینگوال (sublingual branch) است که وظیفه خون‌رسانی به غدد بزاقی زیرزبانی را برعهده دارد. در این ناحیه، رابطه آناتومیک شریانی بسیار مهمی وجود دارد: تنها شریان زبانی است که از عمق عضله هایوگلوس عبور می‌کند؛ در حالی که عصب هیپوگلوسال (عصب دوازدهم جمجمه‌ای)، عصب زبانی و مجرای زیرفکی از سطح خارجی و سطحی این عضله می‌گذرند. همچنین عصب هیپوگلوسال در مسیر صعودی خود در گردن، از روی (جلوی) شریان کاروتید خارجی عبور می‌کند تا به زبان برسد.

شاخه قدامی دیگر، شریان صورتی (facial artery) است که پس از جدا شدن از کاروتید خارجی، از کنار قدامی عضله ماستر (masseter) و کنار تحتانی مندیبل عبور کرده و وارد صورت می‌شود. شریان صورتی وظیفه خون‌رسانی به غده زیر فکی (submandibular gland) را بر عهده دارد. این شریان به دو بخش شاخه‌های گردنی و شاخه‌های صورت تقسیم می‌شود. شاخه‌های بخش گردنی آن شامل شریان‌های غده‌ای، لوزه‌ای، تحت‌چانه‌ای (submental) و کامی صعودی (ascending palatine) هستند. شریان کامی صعودی با صعود به سمت عضله دیواره حلق (superior pharyngeal constrictor) به کام نرم خون‌رسانی می‌کند. شاخه‌های بخش صورت شریان صورتی شامل شریان بینی طرفی (lateral nasal) و شریان‌های لبی هستند.

باید توجه داشت که برخی از شریان‌های سطحی صورت از کاروتید خارجی منشا می‌گیرند اما نه از طریق شریان صورتی؛ برای مثال شریان عرضی صورت (transverse facial) شاخه‌ای از شریان تمپورال سطحی است. همچنین شریان صورتی نقشی در خون‌رسانی به ناحیه اسکالپ (scalp) ندارد؛ اسکالپ توسط شریان‌های اکسیپیتال، گیجگاهی سطحی و گوشی خلفی (از شاخه‌های کاروتید خارجی) و شریان‌های سوپرااوربیتال و سوپراتروکلئار تغذیه می‌شود.

شریان ماگزیلاری (maxillary artery) بزرگ‌ترین شاخه انتهایی شریان کاروتید خارجی است که وظیفه خون‌رسانی به نواحی عمیق صورت، فک بالا و پایین، دندان‌ها و پرده‌های مغز (مننژ) را برعهده دارد. این شریان بر اساس موقعیتش نسبت به عضله پتریگوئید خارجی (lateral pterygoid) به سه بخش مجزا تقسیم می‌شود: بخش اول یا مندیبولار (خلف عضله)، بخش دوم یا پتریگوئید (درون یا روی عضله) و بخش سوم یا پتریگوپالاتین که در درون حفره پتریگوپالاتین (pterygopalatine fossa) قرار گرفته است.

بخش اول شریان ماگزیلاری شاخه‌های حسی و تغذیه‌ای بسیار مهمی دارد. یکی از مهم‌ترین شاخه‌های این بخش، شریان مننژیال میانی (middle meningeal) است که از سوراخ اسپینوزوم عبور کرده و مهم‌ترین شریان تغذیه‌کننده پرده‌های مننژ مغز است. رابطه آناتومیک جالبی در اینجا وجود دارد: ریشه‌های عصب اوریکولوتامپورال (auriculotemporal nerve) در اطراف شریان مننژیال میانی حلقه می‌زنند و سپس به هم می‌پیوندند. دیگر شاخه‌های بخش اول شامل شریان صماخی قدامی (anterior tympanic) و شریان آلوئولار تحتانی (inferior alveolar) هستند. شریان آلوئولار تحتانی قبل از ورود به مجرای مندیبل، شریان مایلوهایوئید (mylohyoid) را جدا می‌کند؛ بنابراین شریان مایلوهایوئید مستقیماً از بخش دوم منشا نمی‌گیرد بلکه شاخه ثانویه بخش اول است.

بخش دوم شریان ماگزیلاری که به بخش عضلانی نیز معروف است، عمدتاً به عضلات جویدن خون‌رسانی می‌کند. یکی از شاخه‌های این بخش شریان بوکال (buccal artery) است که به عضلات گونه و بافت نرم اطراف آن خون می‌رساند.

بخش سوم شریان ماگزیلاری در حفره پتریگوپالاتین قرار دارد و شاخه‌های متعددی مانند شریان کامی بزرگ (Greater palatine)، شاخه‌های حلقی (pharyngeal branches)، شریان زیرحدقه‌ای (infraorbital) و شریان اسفنوپالاتین (sphenopalatine) از آن منشا می‌گیرند. شریان کامی بزرگ و شاخه‌های حلقی مستقیماً در حفره پتریگوپالاتین از این بخش جدا می‌شوند. شریان اسفنوپالاتین شاخه انتهایی این بخش است که در جراحی‌های حفره پتریگوپالاتین در معرض بیشترین خطر آسیب قرار دارد. همچنین شریان زیرحدقه‌ای (infraorbital) متعلق به این بخش است، در حالی که شریان سوپرااوربیتال (supraorbital) ربطی به ماگزیلاری نداشته و از شریان افتالمیک جدا می‌شود.

سیستم تخلیه وریدی سر و گردن یکی از بخش‌های پیچیده و مهم آناتومی عروقی است که وظیفه بازگرداندن خون بدون اکسیژن از بافت‌های سطحی و عمیق صورت و جمجمه به قلب را برعهده دارد. در این میان، دو ورید اصلی یعنی ورید صورتی (facial vein) و ورید رترومندیبولار (retromandibular vein) نقش‌های کلیدی و ارتباطات آناتومیک بسیار مهمی را در این تخلیه برعهده دارند.

ورید رترومندیبولار که در پشت مندیبل و درون غده پاروتید و از اتحاد ورید گیجگاهی سطحی و ورید ماگزیلاری تشکیل می‌شود، در مسیر نزولی خود به دو شاخه جلویی (anterior branch) و پشتی (posterior branch) تقسیم می‌شود. نحوه اتصال این شاخه‌ها به سایر وریدها، ساختارهای وریدی جدیدی را ایجاد می‌کند که شناخت دقیق محل اتصالات آن‌ها بسیار حائز اهمیت است.

شاخه جلویی (قدامی) ورید رترومندیبولار پس از جدا شدن، به سمت جلو و پایین حرکت کرده و در ناحیه جلوی زاویه مندیبل با ورید صورتی (facial vein) پیوند می‌خورد. از پیوند این دو ورید، ورید رخساری مشترک یا همان ورید صورتی مشترک (common facial vein) تشکیل می‌شود که در نهایت به ورید جوگولار داخلی (internal jugular vein) تخلیه می‌شود. بنابراین، شاخه قدامی ورید رترومندیبولار به طور مستقیم به ورید جوگولار خارجی متصل نمی‌شود و این یک اشتباه رایج آناتومیک در آزمون‌ها است که باید از آن اجتناب کرد.

در مقابل، شاخه پشتی (خلفی) ورید رترومندیبولار مسیر متفاوتی را در پیش می‌گیرد. این شاخه به سمت عقب و پایین رفته و با ورید گوشی خلفی (posterior auricular vein) پیوند می‌خورد. حاصل پیوند این دو، تشکیل ورید جوگولار خارجی (external jugular vein) است که به طور سطحی در گردن و بر روی عضله استرنوکلیدوماستوئید فرود می‌آید تا در نهایت به ورید ساب‌کلاوین تخلیه شود.

این شبکه وریدی به دلیل اتصالات وسیع خود با سینوس‌های داخل جمجمه‌ای اهمیت بالینی زیادی دارد. برای مثال، ورید صورتی از طریق ورید چشمی با سینوس کاورنوس ارتباط مستقیم دارد و چون فاقد دریچه لانه‌کبوتر است، عفونت‌های پوستی صورت می‌توانند از این طریق به داخل مغز گسترش یابند. بنابراین، یادگیری مسیرهای دقیق آناستوموز و تخلیه این وریدها برای درک عوارض بالینی ضروری است.