حفرات کرانیال، سوراخ‌ها و حفرات

4 مفهوم در این درس

آزمونک سریع

با چند پرسش تصادفی، آمادگی‌ات را بسنج

در حال آماده‌سازی آزمونک…

آناتومی استخوان پس‌سری (Occipital Bone)

استخوان پس‌سری یا occipital یکی از استخوان‌های فرد و کلیدی جمجمه است که در قسمت خلفی و تحتانی کاسه سر قرار دارد و مرزهای عقبی جمجمه را تشکیل می‌دهد. این استخوان به دلیل در بر گرفتن ساختارهای عصبی مهم و مفصل شدن با ستون فقرات، نقش محوری در آناتومی سر و گردن دارد. استخوان پس‌سری از چندین بخش مجزا شامل بخش صدفی (squamous part)، بخش قاعده‌ای (basilar part) و بخش‌های طرفی (lateral parts) تشکیل شده است. هر یک از این بخش‌ها دارای سطوح داخلی (درون‌سری) و خارجی (برون‌سری) هستند که ویژگی‌ها و نشانه‌های آناتومیک منحصر‌به‌فردی را نشان می‌دهند. شناخت دقیق این ویژگی‌ها به درک مسیرهای عصبی و عروقی کمک می‌کند.

بررسی بخش قاعده‌ای و مکان تکمه حلقی

بخش قاعده‌ای استخوان occipital در بخش قدامی سوراخ مگنوم قرار دارد. یکی از ساختارهای شاخص در این بخش، تکمه حلقی یا pharyngeal tubercle است. در بررسی آناتومیک این تکمه، باید توجه داشت که این برجستگی برخلاف برخی فرضیات نادرست، در سطح درون‌سری (intracranial) قرار نگرفته است. تکمه حلقی دقیقاً در سطح زیرین یا تحتانی بخش قاعده‌ای استخوان occipital و در خط وسط واقع شده است. این مکان آناتومیک اهمیت زیادی دارد زیرا به عنوان محل اتصال برای فاسیای حلق عمل می‌کند و کاملاً از حفره درون‌سری مجزا است.

تکمه حلقی (pharyngeal tubercle) در خط وسط سطح زیرین (تحتانی) بخش قاعده‌ای استخوان occipital قرار دارد و نباید آن را در سطح درون‌سری جستجو کرد.

بخش صدفی و تفاوت‌های نشانه‌های سطوح داخلی و خارجی

بخش صدفی استخوان پس‌سری، قسمتی پس سر و گسترده است که بخش عمده دیواره خلفی جمجمه را می‌سازد. این بخش دارای دو سطح متمایز درون‌سری و خارجی است. در سطح درون‌سری (داخلی) بخش صدفی، دو نشانه مهم یعنی برجستگی پس سری داخلی (internal occipital protuberance) و ستیغ پس سری داخلی (internal occipital crest) دیده می‌شوند که هر دو با سینوس‌های وریدی و سخت‌شامه مغز مرتبط هستند. در مقابل، سطح خارجی (پس‌سری) بخش صدفی حاوی خطوط نامنظمی به نام خطوط پس سری یا nuchal lines است. این خطوط که شامل خطوط پس سری فوقانی، فوقانی‌تر و تحتانی می‌شوند، محل اتصال عضلات گردنی هستند و هیچ ارتباطی با سطح درون‌سری ندارند.

نشانه آناتومیکسطح درون‌سری (داخلی)سطح خارجی (تحتانی)
برجستگی پس سری داخلی✓✗
ستیغ پس سری داخلی✓✗
خطوط پس سری (nuchal lines)✗✓
تکمه حلقی✗✓

بخش‌های طرفی و عناصر مرتبط

بخش‌های طرفی (lateral parts) استخوان پس‌سری در دو طرف سوراخ بزرگ یا مگنوم (foramen magnum) قرار گرفته‌اند. این بخش‌ها شامل ساختارهای حیاتی نظیر کانال hypoglossal، تکمه jugular و کندیل occipital هستند. کندیل‌های پس‌سری برای مفصل شدن با اولین مهره گردن (اطلس) تخصص یافته‌اند. پزشکان و آناتومیست‌ها باید بدانند که این سه عنصر (کانال hypoglossal، تکمه jugular و کندیل occipital) در بخش‌های طرفی استخوان occipital قرار دارند و نباید آن‌ها را با بخش صدفی استخوان اشتباه گرفت، زیرا بخش صدفی در خلف قرار دارد و فاقد این مجراها و برجستگی‌های مفصلی است.

برای مثال، در تصویربرداری پزشکی از قاعده جمجمه، پزشک برای ارزیابی کانال hypoglossal و تکمه jugular، مستقیماً بخش‌های طرفی استخوان occipital را در مجاورت سوراخ مگنوم بررسی می‌کند.

واژگان کلیدی

استخوان occipital
استخوان پهن و فرد در بخش خلفی و تحتانی جمجمه که پایه و دیواره پشتی کاسه سر را تشکیل می‌دهد.
تکمه حلقی (pharyngeal tubercle)
برجستگی کوچک در سطح تحتانی بخش قاعده‌ای استخوان occipital که در خط وسط قرار دارد.
nuchal lines
خطوط پس سری فوقانی، فوقانی‌تر و تحتانی در سطح خارجی بخش صدفی استخوان occipital که محل اتصال عضلات گردنی هستند.
کانال hypoglossal
مجرایی در بخش‌های طرفی استخوان occipital که در طرفین سوراخ مگنوم قرار دارد و عصب hypoglossal از آن عبور می‌کند.

اشتباه‌های رایج

  • تصور اشتباه اینکه تکمه حلقی در سطح درون‌سری است؛ در حالی که این تکمه در سطح زیرین (تحتانی) بخش قاعده‌ای قرار دارد.
  • فرض اینکه خطوط پس سری فوقانی و تحتانی (nuchal lines) در سطح درون‌سری قرار دارند؛ اما این خطوط در سطح خارجی استخوان occipital واقع شده‌اند.
  • قرار دادن کانال hypoglossal و تکمه jugular در بخش صدفی؛ در صورتی که این عناصر در بخش‌های طرفی استخوان occipital (اطراف سوراخ مگنوم) جای دارند.

جمع‌بندی این مفهوم

  • استخوان occipital از سه بخش صدفی، قاعده‌ای و طرفی تشکیل شده است که هر کدام ویژگی‌های آناتومیک خاص خود را دارند.
  • تکمه حلقی (pharyngeal tubercle) در خط وسط سطح تحتانی بخش قاعده‌ای استخوان occipital واقع شده است.
  • سطح درون‌سری بخش صدفی شامل برجستگی و ستیغ پس سری داخلی است، در حالی که خطوط پس سری در سطح خارجی آن قرار دارند.
  • کانال hypoglossal، تکمه jugular و کندیل occipital در بخش‌های طرفی استخوان occipital در طرفین سوراخ مگنوم قرار گرفته‌اند.

نکتهٔ تکمیلی

جالب است بدانید که کندیل‌های occipital در بخش‌های طرفی استخوان پس‌سری، با سطوح مفصلی اطلس (اولین مهره گردن) مفصلی را تشکیل می‌دهند که به ما امکان می‌دهد سر خود را به نشانه تایید (حرکت بله) بالا و پایین ببریم. تکامل این ساختار مفصلی در انسان به حفظ تعادل سر در حالت ایستاده کمک شایانی کرده است و یکی از تفاوت‌های کلیدی آناتومیک انسان با سایر پستانداران محسوب می‌شود.

آناتومی استخوان غربالی (Ethmoid Bone)

استخوان غربالی یا ethmoid یکی از استخوان‌های بسیار ظریف، مشبک و فرد جمجمه است که در خط وسط قرار گرفته و در ساختار کاسه چشم، حفره بینی و کف کاسه سر مشارکت دارد. این استخوان به دلیل مجاورت با ساختارهای حسی مهم مانند پیاز بویایی و همچنین سینوس‌های هوایی، از اهمیت بالایی در کالبدشناسی سر برخوردار است. استخوان غربالی شامل بخش‌های مهمی مانند توده طرفی (lateral mass)، صفحه غربالی (cribriform plate) و زائده‌های مختلف است که هر کدام عملکرد و جایگاه آناتومیک ویژه‌ای دارند.

زائده قلابی و نقش آن در سیستم تخلیه سینوسی

توده‌های طرفی استخوان ethmoid حاوی سلول‌های هوایی یا سینوس‌های غربالی هستند. یکی از بخش‌های مهم متصل به توده طرفی, زائده قلابی یا uncinate process است. این زائده ظریف و نازک برخلاف برخی تصورات، روی سطح فوقانی توده طرفی قرار نگرفته است، بلکه بر روی سطح قدامی-تحتانی (anterior-inferior) توده طرفی استخوان ethmoid واقع شده است. زائده قلابی نقش بالینی بسیار مهمی دارد زیرا در تشکیل سینوس‌های پارانازال شرکت می‌کند و با سیستم تخلیه سینوس maxillary در ارتباط مستقیم است. بروز اختلال یا انسداد در مجاورت این زائده می‌تواند تخلیه ترشحات سینوس فکی را دچار مشکل کند.

زائده قلابی (uncinate process) بر روی سطح قدامی-تحتانی توده طرفی استخوان ethmoid قرار دارد و با سیستم تخلیه سینوس maxillary در ارتباط است.

صفحه غربالی و زائده کریستاگالی در حفره کرانیال قدامی

یکی دیگر از بخش‌های کلیدی استخوان غربالی، صفحه غربالی یا cribriform plate است. این صفحه افقی و سوراخ‌دار، بخش مهمی از کف حفره کرانیال قدامی (anterior cranial fossa) را تشکیل می‌دهد. به طور دقیق‌تر، کف حفره کرانیال قدامی در سمت داخل (مدیال) توسط صفحه غربالی استخوان ethmoid و در سمت خارج (لاترال) توسط صفحه اوربیتال استخوان frontal ساخته می‌شود. در بالای این صفحه، یک برجستگی عمودی و مثلثی شکل به نام زائده کریستاگالی یا crista galli قرار دارد که آن هم متعلق به استخوان ethmoid بوده و از عناصر تشریحی مهم حفره کرانیال قدامی به شمار می‌رود.

برای مثال، در تروماهای شدید سر، شکستگی صفحه غربالی (cribriform plate) در کف حفره کرانیال قدامی می‌تواند منجر به خروج مایع مغزی-نخاعی از بینی شود.

محدودیت مکانی استخوان غربالی در حفره‌های جمجمه

یک نکته مهم در مورد ارتباط استخوان ethmoid با حفره‌های جمجمه این است که این استخوان برخلاف برخی دیگر از استخوان‌های قاعده جمجمه، فقط در حفره کرانیال قدامی قرار دارد. به عنوان مقایسه، استخوان sphenoid گستردگی بیشتری داشته و هم در حفره کرانیال قدامی و هم در حفره کرانیال میانی سهم دارد؛ اما محدوده آناتومیک استخوان ethmoid کاملاً به حفره کرانیال قدامی محدود می‌شود و هیچ بخشی از آن به حفره کرانیال میانی امتداد نمی‌یابد.

استخوان جمجمهحفره کرانیال قدامیحفره کرانیال میانی
استخوان ethmoid✓✗
استخوان sphenoid✓✓

واژگان کلیدی

استخوان ethmoid
استخوانی فرد و اسفنجی در جلو و پایه جمجمه که در تشکیل سقف حفره بینی و کف حفره کرانیال قدامی نقش دارد.
زائده قلابی (uncinate process)
زائده‌ای نازک روی سطح قدامی-تحتانی توده طرفی استخوان ethmoid که با سیستم تخلیه سینوس maxillary ارتباط دارد.
صفحه غربالی (cribriform plate)
صفحه‌ای سوراخ‌دار در استخوان ethmoid که کف حفره کرانیال قدامی را در سمت داخل تشکیل می‌دهد.
زائده کریستاگالی (crista galli)
برجستگی عمودی شبیه تاج خروس در سطح فوقانی صفحه غربالی استخوان ethmoid که در حفره کرانیال قدامی قرار دارد.

اشتباه‌های رایج

  • اشتباه در موقعیت زائده قلابی با فرض قرارگیری آن بر روی سطح فوقانی توده طرفی؛ در حالی که این زائده بر روی سطح قدامی-تحتانی قرار دارد.
  • گمان اینکه استخوان ethmoid در هر دو حفره کرانیال قدامی و میانی حضور دارد؛ در صورتی که این استخوان منحصراً در حفره کرانیال قدامی قرار گرفته است.
  • اشتباه گرفتن موقعیت حفره کرانیال قدامی با فرض اینکه بخش داخلی کف آن توسط استخوان frontal تشکیل می‌شود؛ در حقیقت بخش داخلی توسط صفحه غربالی استخوان ethmoid تشکیل می‌شود.

جمع‌بندی این مفهوم

  • استخوان ethmoid یک استخوان فرد در جمجمه است که موقعیت آن کاملاً به حفره کرانیال قدامی محدود می‌شود.
  • زائده قلابی (uncinate process) در سطح قدامی-تحتانی توده طرفی استخوان ethmoid واقع شده است.
  • زائده قلابی با سیستم تخلیه سینوس maxillary در ارتباط است و در تشکیل سینوس‌های پارانازال نقش دارد.
  • صفحه غربالی (cribriform plate) و زائده کریستاگالی (crista galli) هر دو از اجزای استخوان ethmoid در حفره کرانیال قدامی هستند.
  • بخش داخلی کف حفره کرانیال قدامی را صفحه غربالی استخوان ethmoid و بخش خارجی آن را صفحه اوربیتال استخوان frontal می‌سازد.

نکتهٔ تکمیلی

نام‌گذاری صفحه غربالی یا cribriform plate به دلیل سوراخ‌های متعدد آن است که شبیه غربال عمل می‌کنند. این سوراخ‌های ریز معبر عبور فیبرهای عصب بویایی (زوج ۱) از مخاط بینی به سمت پیاز بویایی در حفره کرانیال قدامی هستند. این ساختار نشان می‌دهد که چگونه یک بخش استخوانی می‌تواند به عنوان یک پل ارتباطی مستقیم بین محیط خارج (مخاط بینی) و سیستم عصبی مرکزی عمل کند.

آناتومی حفره‌های جمجمه (Cranial Fossae)

سطح داخلی قاعده جمجمه به صورت پله‌پله به سه گودی بزرگ به نام‌های حفره کرانیال قدامی (anterior cranial fossa)، حفره کرانیال میانی (middle cranial fossa) و حفره کرانیال خلفی (posterior cranial fossa) تقسیم می‌شود. هر یک از این حفره‌ها توسط استخوان‌های خاصی شکل گرفته و میزبان بخش‌های مختلفی از مغز، اعصاب جمجمه‌ای و عروق خونی هستند. شناخت مرزها و عناصر تشریحی موجود در هر حفره برای تعیین محل آسیب‌های ساختاری ضروری است.

حفره کرانیال قدامی و مرزهای آن

حفره کرانیال قدامی بالاترین و قدامی‌ترین بخش قاعده جمجمه را تشکیل می‌دهد. کف این حفره در سمت داخل توسط صفحه غربالی (cribriform plate) استخوان ethmoid و در سمت خارج از صفحه اوربیتال استخوان frontal ساخته می‌شود. استخوان ethmoid برخلاف استخوان sphenoid که در چند حفره گسترش دارد، فقط در حفره کرانیال قدامی حضور دارد. بخش دیگری از کف این حفره توسط بال کوچک استخوان sphenoid تشکیل می‌شود که مرز بین حفره قدامی و میانی را تعریف می‌کند.

بال کوچک استخوان sphenoid در حفره کرانیال قدامی قرار دارد، در حالی که حفره هیپوفیزی (hypophyseal fossa) همان استخوان در حفره کرانیال میانی واقع شده است.

حفره کرانیال میانی و ساختارهای شاخص

حفره کرانیال میانی در سطحی پایین‌تر از حفره قدامی قرار دارد. کف این حفره از بخش پتروس (صخره‌ای) و بخش صدفی استخوان temporal به همراه تنه و بال بزرگ استخوان sphenoid تشکیل شده است. این حفره حاوی عناصر تشریحی بسیار مهمی است. بخش مرکزی آن شامل زین ترکی (sella turcica)، سولکوس کیاسماتیک (شیار بین دو مجرای اپتیک)، تکمه زینی (tuberculum sellae)، دورسوم سلا (dorsum sellae) و زائده‌های کلینوئید خلفی است. علاوه بر این، ساختارهای مهمی همچون سینوس کاورنوس (cavernous sinus)، غده هیپوفیز (در حفره هیپوفیزی) و گانگلیون تری‌جمینال در حفره کرانیال میانی قرار دارند. همچنین برجستگی قوسی یا arcuate eminence که در سطح فوقانی بخش پتروس استخوان temporal قرار دارد، از عناصر تشریحی این حفره به شمار می‌رود.

عنصر آناتومیکحفره قدامیحفره میانیحفره خلفی
بال کوچک sphenoid✓✗✗
زین ترکی (sella turcica)✗✓✗
برجستگی قوسی (arcuate eminence)✗✓✗
مجرای گوش داخلی✗✗✓

حفره کرانیال خلفی و مجراهای آن

حفره کرانیال خلفی پایین‌ترین و عمیق‌ترین حفره جمجمه است. عناصر مهمی در این حفره وجود دارند که ارتباطی با حفره میانی ندارند. برای مثال، دهانه کانال hypoglossal در حفره کرانیال خلفی واقع شده است (در حالی که سوراخ‌های گرد، بیضی و خاری در حفره میانی هستند). همچنین مجرای گوش داخلی (internal acoustic meatus) در سطح خلفی بخش پتروس استخوان temporal قرار گرفته و به عنوان یکی از عناصر کلیدی حفره کرانیال خلفی شناخته می‌شود.

برای مثال، جراحی که قصد دسترسی به غده هیپوفیز در حفره هیپوفیزی یا گانگلیون تری‌جمینال را دارد، باید بداند این ساختارها کاملاً در محدوده حفره کرانیال میانی قرار دارند.

واژگان کلیدی

حفره کرانیال میانی (middle cranial fossa)
حفره مرکزی قاعده جمجمه که توسط استخوان‌های sphenoid و temporal تشکیل شده و غده هیپوفیز را در خود جای می‌دهد.
زین ترکی (sella turcica)
ساختاری زین‌مانند در سطح فوقانی تنه استخوان sphenoid که شامل حفره هیپوفیزی است.
برجستگی قوسی (arcuate eminence)
برجستگی گرد در سطح فوقانی بخش پتروس استخوان temporal که در حفره کرانیال میانی قرار دارد.
مجرای گوش داخلی (internal acoustic meatus)
مجرایی در سطح خلفی بخش پتروس استخوان temporal که عصب زوج ۷ و ۸ از آن عبور می‌کنند و جزئی از حفره کرانیال خلفی است.

اشتباه‌های رایج

  • فرض اشتباه اینکه بال کوچک استخوان sphenoid بخشی از کف حفره کرانیال میانی را تشکیل می‌دهد؛ در حالی که این بال در تشکیل حفره کرانیال قدامی مشارکت دارد.
  • قرار دادن حفره هیپوفیزی در حفره کرانیال قدامی به دلیل تعلق آن به استخوان sphenoid؛ اما این حفره در حفره کرانیال میانی واقع شده است.
  • تصور نادرست که مجرای گوش داخلی (internal acoustic meatus) و دهانه کانال hypoglossal در حفره کرانیال میانی هستند؛ در صورتی که هر دو ساختار در حفره کرانیال خلفی قرار دارند.

جمع‌بندی این مفهوم

  • قاعده جمجمه به سه حفره کرانیال قدامی، میانی و خلفی تقسیم می‌شود که هر یک عناصر آناتومیک متمایزی دارند.
  • کفف حفره کرانیال قدامی شامل صفحه غربالی استخوان ethmoid، صفحه اوربیتال استخوان frontal و بال کوچک استخوان sphenoid است.
  • کف حفره کرانیال میانی توسط بخش پتروس و صدف استخوان temporal و تنه و بال بزرگ استخوان sphenoid ساخته می‌شود.
  • ساختارهایی مانند زین ترکی، غده هیپوفیز، سینوس کاورنوس، گانگلیون تری‌جمینال و برجستگی قوسی در حفره کرانیال میانی قرار دارند.
  • دهانه کانال hypoglossal و مجرای گوش داخلی (واقع در سطح خلفی بخش پتروس استخوان temporal) در حفره کرانیال خلفی قرار دارند.

نکتهٔ تکمیلی

شکل پله‌ای حفره‌های جمجمه به خوبی با ساختار لوب‌های مغز هماهنگ است؛ لوب‌های پیشانی در حفره قدامی، لوب‌های گیجگاهی در حفره میانی، و نیمکره‌های مخچه به همراه ساقه مغز در حفره عمیق خلفی قرار می‌گیرند. این تطابق دقیق ساختاری به حفاظت حداکثری از بافت ظریف مغز در برابر ضربه‌ها کمک می‌کند و نمونه‌ای شگفت‌انگیز از مهندسی طبیعی بدن انسان است.

سوراخ‌های جمجمه و اعصاب مرتبط (Cranial Foramina and Nerves)

قاعده جمجمه دارای سوراخ‌ها و مجراهای متعددی است که معبر خروج اعصاب جمجمه‌ای و ورود یا خروج عروق خونی مهم هستند. بررسی دقیق مسیر این مجراها و ارتباط آن‌ها با اعصاب مغزی، در تشخیص بالینی آسیب‌های جمجمه‌ای و تومورها نقشی حیاتی دارد. از مهم‌ترین این سوراخ‌ها می‌توان به سوراخ گرد (foramen rotundum)، سوراخ بیضی (foramen ovale)، سوراخ خاری (foramen spinosum) و سوراخ استایلوماستوئید (stylomastoid foramen) اشاره کرد.

سوراخ گرد و مسیر عصب maxillary

عصب فک فوقانی یا maxillary nerve که شاخه دوم عصب سه قلو است، برای خروج از جمجمه از سوراخ گرد یا foramen rotundum عبور می‌کند. این سوراخ برخلاف استخوان temporal، در بال بزرگ استخوان sphenoid قرار گرفته است. از نظر کالبدشناسی، سوراخ گرد در خلف انتهای داخلی شکاف اوربیتال فوقانی قرار دارد و به همین دلیل در نمای تحتانی جمجمه دیده نمی‌شود.

سوراخ گرد (foramen rotundum) در بال بزرگ استخوان sphenoid واقع شده و در نمای تحتانی جمجمه قابل مشاهده نیست.

سوراخ بیضی، سوراخ خاری و آناتومی عصب mandibular

سوراخ بیضی یا foramen ovale یکی دیگر از مجراهای حیاتی حفره کرانیال میانی است. هر دو ریشه حسی و حرکتی عصب mandibular (شاخه سوم عصب سه قلو) پس از خروج از گانگلیون تری‌جمینال، با هم از این سوراخ عبور می‌کنند. علاوه بر عصب mandibular، شریان مننژیال فرعی (accessory meningeal artery) نیز از سوراخ بیضی عبور می‌کند، در حالی که شریان مننژیال میانی از سوراخ خاری (foramen spinosum) رد می‌شود. ریشه حرکتی عصب mandibular عضلات جونده (muscles of mastication) را عصب‌دهی می‌کند و نقشی در عصب‌دهی به عضلات حالت چهره ندارد.

مجرای عبورعصب اصلی عبوریشریان عبوری
سوراخ گرد (rotundum)maxillary nerve✗
سوراخ بیضی (ovale)mandibular nerveشریان مننژیال فرعی
سوراخ خاری (spinosum)شاخه مننژیالشریان مننژیال میانی

ملاحظات بالینی و آسیب‌های اعصاب

آسیب به عصب mandibular در اثر عواملی چون تومورها در مجرای ovale یا تنگی (stenosis) این سوراخ منجر به عوارض خاصی می‌شود. از جمله این عوارض می‌توان به از بین رفتن حس پوست لب پایینی و حس دندان‌های آسیای کوچک فک پایینی اشاره کرد. همچنین تنگی سوراخ بیضی باعث اختلال در عمل جویدن (mastication) می‌شود؛ اما بر عمل خندیدن، سوت زدن یا فلج عضله stylohyoid تاثیری ندارد. این اعمال و عضله stylohyoid توسط عصب facial (CN VII) عصب‌دهی می‌شوند. عصب facial پس از ورود به مجرای شنوایی داخلی و طی مسیر در کانال فاسیال، نهایتاً از طریق سوراخ stylomastoid از استخوان temporal خارج می‌شود.

برای مثال، بیماری با تومور در سوراخ بیضی، توانایی جویدن غذا را از دست می‌دهد و لب پایین او بی‌حس می‌شود، اما به راحتی می‌تواند لبخند بزند یا سوت بزند زیرا عصب facial او کاملاً سالم است.

واژگان کلیدی

سوراخ گرد (foramen rotundum)
سوراخی در بال بزرگ استخوان sphenoid که معبر خروج عصب maxillary است و در نمای تحتانی جمجمه دیده نمی‌شود.
سوراخ بیضی (foramen ovale)
سوراخی در حفره کرانیال میانی که محل عبور ریشه‌های عصب mandibular و شریان مننژیال فرعی است.
عصب mandibular
شاخه سوم عصب زوج ۵ جمجمه‌ای که دارای ریشه‌های حسی و حرکتی بوده و به عضلات جونده و پوست لب پایین عصب می‌دهد.
سوراخ stylomastoid
سوراخی در استخوان temporal که عصب facial (CN VII) پس از خروج از کانال فاسیال از آن خارج می‌شود.

اشتباه‌های رایج

  • تصور اشتباه اینکه عصب maxillary برای خروج از جمجمه استخوان temporal را سوراخ می‌کند؛ در حالی که این عصب از سوراخ گرد در استخوان sphenoid خارج می‌شود.
  • فرض نادرست مبنی بر قابل مشاهده بودن سوراخ گرد در نمای تحتانی جمجمه؛ این سوراخ به دلیل موقعیتش در خلف شکاف اوربیتال فوقانی در نمای تحتانی دیده نمی‌شود.
  • اشتباه گرفتن مسیر شریان‌های مننژیال با فرض عبور شریان مننژیال فرعی از سوراخ spinosum؛ شریان مننژیال فرعی از سوراخ بیضی و شریان مننژیال میانی از سوراخ خاری عبور می‌کنند.
  • گمان اینکه آسیب عصب mandibular در اثر تنگی سوراخ بیضی باعث فلج عضلات صورت و اختلال در خندیدن و سوت زدن یا فلج عضله stylohyoid می‌شود؛ در حالی که این عضلات توسط عصب facial عصب‌دهی می‌شوند و آسیب عصب mandibular تنها بر جویدن و حس لب پایین اثر می‌گذارد.

جمع‌بندی این مفهوم

  • عصب maxillary از سوراخ گرد (واقع در بال بزرگ استخوان sphenoid و غیرقابل رؤیت در نمای تحتانی جمجمه) خارج می‌شود.
  • هر دو ریشه حسی و حرکتی عصب mandibular همراه با شریان مننژیال فرعی از سوراخ بیضی (foramen ovale) عبور می‌کنند.
  • ریشه حرکتی عصب mandibular وظیفه عصب‌دهی به عضلات جونده را دارد و نقشی در عملکرد عضلات بیانگر حالت چهره ندارد.
  • آسیب عصب mandibular در سوراخ بیضی منجر به اختلال در جویدن، بی‌حسی پوست لب پایین و دندان‌های آسیای کوچک فک پایین می‌شود.
  • عضله stylohyoid و عضلات حالت چهره توسط عصب facial (CN VII) عصب‌دهی می‌شوند که از سوراخ stylomastoid خارج می‌گردد.

نکتهٔ تکمیلی

جالب است بدانید که دندان‌پزشکان برای بی‌حس کردن دندان‌های فک پایین جهت انجام کارهای درمانی، شاخه‌ای از عصب mandibular به نام عصب دندانی تحتانی را بلاک می‌کنند. از آنجا که این عصب مسئول حس لب پایین نیز هست، بیمار پس از تزریق بی‌حسی، تا چند ساعت در لب پایین خود احساس کرختی و سنگینی می‌کند، در حالی که لبخند زدن او به دلیل عدم درگیری عصب facial کاملاً طبیعی باقی می‌ماند.

خلاصهٔ درس

سوراخ‌ها و حفرات جمجمه در یک نگاه!

Anatomy · Cranial Cavity & Foramina

آناتومی استخوان پس‌سری

  • استخوان پس‌سری (occipital) در بخش خلفی و تحتانی کاسه سر قرار دارد.
  • تکمه حلقی (pharyngeal tubercle) در سطح تحتانی بخش قاعده‌ای است.
  • سطح داخلی صدفی دارای برجستگی پس‌سری داخلی و ستیغ داخلی است.
  • سطح خارجی صدفی حاوی خطوط پس‌سری (nuchal lines) برای عضلات است.
  • عناصر مهم نظیر کانال hypoglossal و کندیل‌ها در بخش‌های طرفی هستند.
تکمه حلقی (pharyngeal tubercle)
برجستگی سطح تحتانی بخش قاعده‌ای

نکته: مفصل شدن کندیل‌های پس‌سری با اولین مهره گردن (اطلس)، حرکت تایید سر (بله) را ممکن می‌سازد.

آناتومی استخوان غربالی

  • استخوان غربالی (ethmoid) منحصراً در حفره کرانیال قدامی قرار گرفته است.
  • زائده قلابی در سطح قدامی-تحتانی توده طرفی استخوان غربالی قرار دارد.
  • زائده قلابی با سیستم تخلیه سینوس فکی (maxillary) در ارتباط است.
  • بخش داخلی کف حفره قدامی توسط صفحه غربالی (cribriform) ساخته می‌شود.
  • زائده کریستاگالی (crista galli) برجستگی عمودی در فوقانی صفحه غربالی است.
صفحه غربالی (cribriform plate)
صفحه سوراخ‌دار کف حفره کرانیال قدامی

نکته: سوراخ‌های صفحه غربالی محل عبور فیبرهای عصب بویایی (زوج ۱) از بینی به سمت مغز است.

حفره‌های قدامی و خلفی جمجمه

  • قاعده جمجمه به سه گودی بزرگ قدامی، میانی و خلفی تقسیم می‌شود.
  • بخش خارجی کف حفره قدامی توسط صفحه اوربیتال استخوان frontal ساخته می‌شود.
  • بال کوچک استخوان sphenoid بخشی از کف حفره کرانیال قدامی است.
  • مجرای گوش داخلی در سطح خلفی بخش پتروس استخوان temporal قرار دارد.
  • دهانه کانال hypoglossal و مجرای گوش داخلی در حفره خلفی قرار دارند.
مجرای گوش داخلی (internal acoustic meatus)
محل عبور عصب زوج ۷ و ۸

نکته: تطابق پله‌ای حفره‌های جمجمه با لوب‌های مغز به حفاظت حداکثری از بافت ظریف آن کمک می‌کند.

ویژگی‌های حفره کرانیال میانی

  • حفره کرانیال میانی از بخش پتروس و صدف استخوان temporal تشکیل شده است.
  • تنه و بال بزرگ استخوان sphenoid در تشکیل کف حفره میانی نقش دارند.
  • بخش مرکزی حفره میانی شامل زین ترکی (sella turcica) و اجزای آن است.
  • ساختارهای مهمی مانند غده هیپوفیز و سینوس کاورنوس در حفره میانی هستند.
  • برجستگی قوسی (arcuate eminence) در سطح فوقانی بخش پتروس قرار گرفته است.
زین ترکی (sella turcica)
ساختاری در تنه sphenoid شامل حفره هیپوفیز

نکته: پیشانی در حفره قدامی، گیجگاهی در میانی و مخچه و ساقه مغز در حفره عمیق خلفی قرار دارند.

سوراخ‌های جمجمه و مسیرهای عصبی

  • عصب maxillary (شاخه دوم زوج ۵) برای خروج از جمجمه از سوراخ گرد عبور می‌کند.
  • سوراخ گرد در بال بزرگ sphenoid قرار دارد و در نمای تحتانی جمجمه دیده نمی‌شود.
  • ریشه‌های عصب mandibular و شریان مننژیال فرعی از سوراخ بیضی عبور می‌کنند.
  • شریان مننژیال میانی از سوراخ خاری (spinosum) در حفره میانی عبور می‌کند.
  • عصب facial پس از خروج از کانال فاسیال، از سوراخ stylomastoid خارج می‌شود.
سوراخ بیضی (foramen ovale)
محل عبور عصب mandibular و شریان مننژیال فرعی

نکته: بی‌حسی عصب mandibular لب پایین را کرخت می‌کند ولی تاثیری روی لبخند زدن (عصب facial) ندارد.

نکات کلیدی (تله‌های آزمون)

  • تکمه حلقی در سطح زیرین بخش قاعده‌ای قرار دارد، نه در سطح درون‌سری جمجمه.
  • زائده قلابی بر روی سطح قدامی-تحتانی توده طرفی قرار دارد، نه سطح فوقانی آن.
  • بال کوچک استخوان sphenoid در تشکیل حفره قدامی مشارکت دارد، نه حفره میانی.
  • حفره هیپوفیزی در حفره کرانیال میانی واقع شده است، نه در حفره قدامی جمجمه.
  • عصب maxillary از سوراخ گرد در استخوان sphenoid خارج می‌شود، نه استخوان temporal.
  • آسیب عصب mandibular جویدن را مختل می‌کند، اما خندیدن (عصب facial) را مختل نمی‌سازد.

یک تست از این درس

خودت را بسنج

در بررسی کالبدشناسی مسیر عبور عصب چهره‌ای (facial nerve) در استخوان‌های قاعده جمجمه، کدام توصیف دربارهٔ ورود، خروج و مجاورات این عصب کاملاً درست است؟

  1. عصب چهره‌ای برای ورود به استخوان گیجگاهی ابتدا وارد مجرای گوش داخلی در حفره کرانیال خلفی می‌شود، پس از عبور از کانال فاسیال از سوراخ stylomastoid خارج می‌شود، و سوراخ خروج نهایی آن در استخوان گیجگاهی قرار دارد بر خلاف عصب فک فوقانی که از سوراخ گرد در استخوان پروانه‌ای خارج می‌شود.
  2. عصب چهره‌ای برای ورود به استخوان گیجگاهی ابتدا وارد مجرای گوش داخلی در حفره کرانیال خلفی می‌شود، پس از عبور از کانال فاسیال از سوراخ jugular خارج می‌شود، و سوراخ خروج نهایی آن در استخوان گیجگاهی قرار دارد بر خلاف عصب فک فوقانی که از سوراخ گرد در استخوان پروانه‌ای خارج می‌شود.
  3. عصب چهره‌ای برای ورود به استخوان گیجگاهی ابتدا وارد مجرای گوش داخلی در حفره کرانیال خلفی می‌شود، پس از عبور از کانال فاسیال از سوراخ jugular خارج می‌شود، و سوراخ خروج نهایی آن در استخوان گیجگاهی قرار دارد همانند عصب فک فوقانی که از سوراخ گرد در استخوان گیجگاهی خارج می‌شود.
  4. عصب چهره‌ای برای ورود به استخوان گیجگاهی ابتدا وارد مجرای گوش داخلی در حفره کرانیال میانی می‌شود، پس از عبور از کانال فاسیال از سوراخ stylomastoid خارج می‌شود، و سوراخ خروج نهایی آن در استخوان گیجگاهی قرار دارد بر خلاف عصب فک فوقانی که از سوراخ گرد در استخوان پروانه‌ای خارج می‌شود.
دیدن پاسخ و توضیح

پاسخ درست: گزینه ۱

عصب چهره‌ای (facial nerve) ابتدا برای ورود به استخوان گیجگاهی (temporal) وارد مجرای گوش داخلی (internal acoustic meatus) می‌شود که این مجرا در سطح خلفی بخش پتروس و در حفره کرانیال خلفی قرار دارد. این عصب پس از طی مسیر درون کانال فاسیال، در نهایت از طریق سوراخ stylomastoid از استخوان گیجگاهی خارج می‌گردد. همچنین، سوراخ خروج نهایی عصب فک فوقانی (maxillary)، سوراخ گرد (foramen rotundum) است که برخلاف عصب چهره‌ای، در بال بزرگ استخوان پروانه‌ای (sphenoid) قرار دارد، نه استخوان گیجگاهی. بنابراین گزینه ۱ پاسخ صحیح است. بررسی سایر گزینه‌ها: گزینه ۲: حاوی گزاره نادرست است؛ عصب چهره‌ای از طریق سوراخ stylomastoid از استخوان خارج می‌شود، نه سوراخ ژوگولار (jugular). گزینه ۳: حاوی دو گزاره نادرست است؛ عصب چهره‌ای از طریق سوراخ stylomastoid خارج می‌شود (نه ژوگولار)، و عصب فک فوقانی از سوراخ گرد در استخوان پروانه‌ای خارج می‌شود، نه استخوان گیجگاهی. گزینه ۴: حاوی گزاره نادرست است؛ مجرای گوش داخلی که محل ورود عصب چهره‌ای به استخوان گیجگاهی است، در حفره کرانیال خلفی قرار گرفته است، نه حفره کرانیال میانی.

درس‌های دیگر این بخش · آناتومی