عضلات صورت، جونده و گردن

عصب صورتی (Facial nerve) یا زوج هفتم مغزی، عصب اصلی کنترل‌کننده عضلات حالت‌دهنده چهره (facial expression) است. بررسی دقیق مسیر آناتومیک این عصب و شاخه‌های مختلف آن برای درک نحوه عملکرد عضلات صورت اهمیت فراوانی دارد. این عصب پس از طی مسیر داخل جمجمه‌ای خود، از طریق سوراخ استایلوماستوئید (stylomastoid foramen) از پایه جمجمه خارج می‌شود. بلافاصله پس از خروج از این مجرا، عصب صورتی به سمت جلو حرکت کرده و وارد غده پاروتید (parotid gland) یا همان غده بزاقی بناگوشی می‌شود. یکی از اشتباهات رایج کالبدشناسی این است که تصور شود این عصب از سوراخ جوگولار (jugular foramen) خارج می‌گردد، در حالی که مسیر خروجی حقیقی آن سوراخ استایلوماستوئید است.

عصب صورتی پس از ورود به غده پاروتید در ضخامت این غده منشعب شده و پنج شاخه انتهایی و اصلی خود را تشکیل می‌دهد. این شاخه‌ها وظیفه هدایت پیام‌های حرکتی به عضلات حالت‌دهنده در بخش‌های مختلف صورت را بر عهده دارند و به صورت کاملاً منظم از بالا به پایین (جهت فوقانی به تحتانی) سازمان‌دهی شده‌اند. شاخه نخست که در بالاترین بخش قرار دارد، شاخه temporal (گیجگاهی) است. شاخه دوم، شاخه zygomatic (گونه‌ای) نام دارد. شاخه سوم، شاخه buccal (دهانی) است که به نواحی میانی چهره می‌رود. شاخه چهارم، شاخه marginal mandibular (حاشیه‌ای فک تحتانی) و شاخه پنجم و پایانی، شاخه cervical (گردنی) است که به عضلات گردن عصب‌دهی می‌کند. ترتیب دقیق این شاخه‌ها از بالا به پایین شامل temporal، zygomatic، buccal، marginal mandibular و cervical می‌باشد.در عصب‌دهی حرکتی عضلات صورت، نکات ظریف و گاه غیرمنتظره‌ای وجود دارد که آگاهی از آن‌ها برای معاینات بالینی ضروری است. برای مثال، عضله Risorius که در کشیدن گوشه دهان به طرفین و ایجاد حالت خنده نقش دارد، با وجود نزدیکی به عضلات فک تحتانی، به طور کامل توسط عصب صورتی (زوج ۷) عصب‌دهی می‌شود و عصب mandibular هیچ نقشی در تحریک حرکتی آن ایفا نمی‌کند. نمونه دیگر، عضلات ناحیه لب تحتانی صورت هستند که بر اساس یافته‌های دقیق کالبدشناسی این بخش، توسط شاخه دهانی یا همان buccal عصب صورتی عصب‌دهی می‌شوند؛ این در حالی است که ممکن است به اشتباه تصور شود شاخه marginal mandibular مسئول عصب‌دهی به این ناحیه است.

عضلات بخش فوقانی چهره نقش بسیار مهمی در محافظت از چشم‌ها و ایجاد حالات هیجانی مانند اخم، تعجب و پیشانی پر از چین و چروک دارند. یکی از کلیدی‌ترین این عضلات، عضله orbicularis oculi (حلقوی چشم) است. این عضله مسئول بستن شکاف پلکی و محافظت از چشم در برابر نور شدید یا ذرات خارجی است. عصب‌دهی این عضله برخلاف تصور اولیه که ممکن است عصب oculomotor (حرکتی چشم که حرکات کره چشم را کنترل می‌کند) پنداشته شود، توسط عصب صورتی یا همان عصب Facial (زوج ۷) انجام می‌گیرد؛ یعنی عصب صورتی پیام‌های حرکتی را به این عضله می‌رساند. عضله orbicularis oculi خود از دو بخش مجزا تشکیل شده است: بخش پلکی (palpebral) و بخش اوربیتال (orbital). این دو بخش دارای عملکردها و عضلات آنتاگونیست (مخالف) متفاوتی هستند. آنتاگونیست بخش پلکی که وظیفه باز کردن پلک را دارد، عضله levator (بالابرنده پلک) است. در مقابل، آنتاگونیست بخش اوربیتال، عضله frontalis (پیشانی) می‌باشد که پیشانی را بالا می‌کشد.عضله مهم دیگر در این ناحیه، عضله occipitofrontalis (پیشانی-پس‌سری) است که ساختار اسکالپ را پوشش می‌دهد. این عضله بزرگ دارای دو بطن یا ناحیه قدامی (پیشانی) و خلفی (پس‌سری) است که عصب‌دهی حرکتی متفاوتی دریافت می‌کنند. ناحیه قدامی عضله occipitofrontalis توسط شاخه temporal (گیجگاهی) عصب صورتی عصب‌دهی می‌شود. در مقابل، بطن خلفی این عضله توسط عصب posterior auricular عصب‌دهی می‌گردد که خود شاخه‌ای جداگانه از عصب صورتی است. این عصب یعنی posterior auricular مسئول عصب‌دهی حرکتی به بخشی از ناحیه اسکالپ (پوست سر) یعنی بطن خلفی این عضله است.در نهایت، در ناحیه بین دو ابرو، عضله procerus (هرمی) قرار دارد. انقباض این عضله کوچک اما پرکاربرد، پوست بین دو ابرو را به سمت پایین می‌کشد. این عمل باعث ایجاد چین‌های عرضی روی پوست بین دو ابرو می‌شود که معمولاً در حالات اخم کردن، تمرکز شدید یا ناراحتی مشاهده می‌گردد. همبستگی عملکردی این عضلات بالایی چهره، هماهنگی دقیقی را برای بیان احساسات ایجاد می‌کند.

اطراف دهان و لب‌ها توسط عضلات متعددی احاطه شده است که اعمال بسیار مهمی از جمله صحبت کردن، جویدن، بلعیدن غذا و ابراز حالات چهره را تسهیل می‌نمایند. یکی از ساختارهای کلیدی و بسیار حیاتی در گوشه دهان، مودیولوس (modiolus) است. مودیولوس در واقع یک نقطه اتکای فیبروماسکیولار متراکم و محکم است که به عنوان محل همگرایی و اتصال برای چندین عضله دهانی عمل می‌کند. از جمله عضلات مهمی که به طور بسیار دقیق به modiolus متصل می‌شوند، عضله zygomaticus major (گونه‌ای بزرگ) است. در کالبدشناسی عضلات چهره باید دقت کرد که عضله zygomaticus minor (گونه‌ای کوچک) به مودیولوس منتهی نمی‌شود و این اتصال منحصربه‌فرد و دقیق متعلق به عضله گونه‌ای بزرگ است. عضله دیگری که به این ساختار منتهی می‌گردد، عضله levator anguli oris (بالابرنده گوشه دهان) است. این عضله بالابرنده از حفره canine استخوان maxilla (فک بالایی) مبدأ گرفته و در نهایت به modiolus در گوشه دهان متصل می‌شود تا در بالا بردن گوشه لب‌ها و ایجاد لبخند نقش ایفا کند.عضله کلیدی و محوری دیگر در ناحیه گونه، عضله buccinator (شیپوری) است. این عضله دیواره جانبی و گوشتی گونه را تشکیل می‌دهد و نقش بسیار مهمی در روند بلع و انتقال غذا ایفا می‌کند. وظیفه اصلی عضله buccinator فشردن دیواره گونه بر روی دندان‌های molar (آسیای بزرگ) است. این اقدام مانع از تجمع و گیر افتادن ذرات غذا در فضای دهلیزی بین گونه و دندان‌ها در حین فرآیند جویدن و بلعیدن می‌شود. فلج شدن این عضله پیامدهای بالینی واضحی به همراه دارد. برای مثال، در بیمارانی که دچار آسیب‌های مغزی نظیر سکته مغزی یا آسیب عصب صورتی می‌شوند، تجمع غذا بین گونه و دندان‌ها به صورت بالینی و مکرر دیده می‌شود. این عارضه شایع مستقیماً ناشی از فلج شدن عضله buccinator است که دیگر توانایی فشردن گونه را ندارد؛ و برخلاف تصورات اشتباه، ناشی از فلج عضله masseter (یکی از عضلات اصلی جویدن) نیست. شناخت این تفاوت‌های ساختاری و عملکردی به تشخیص درست فلج عضلات در معاینات بالینی کمک شایانی می‌کند.بدین ترتیب، عضلات گونه و دور دهانی با اتصالات منظم خود به مودیولوس و فشرده‌سازی دیواره‌های دهان، عملکردهای پیچیده زیستی را اداره می‌کنند.

رافه تریگومندیبولار (pterygomandibular raphe) یک ساختار رباطی و کلاژنی بسیار مهم در عضلات سر و گردن است که به عنوان مرز و محل اتصال عضلات کلیدی دهان و حلق عمل می‌کند. این رافه نقشی حیاتی در پایداری عضلات دیواره جانبی دهان و حلق دارد. از نظر موقعیت آناتومیک، رافه تریگومندیبولار بین قلاب پتریگوئید (pterygoid hamulus) در بالا و انتهای خلفی خط مایلوهیوئید (mylohyoid line) در پایین (در نزدیکی زائده coronoid مندیبل) کشیده شده است. یکی از نکات کالبدشناسی که معمولاً در آزمون‌ها مطرح می‌شود، عدم اتصال عضله middle constrictor (تنگ‌کننده میانی حلق) به این رافه است؛ در حالی که عضله buccinator (شیپوری) به طور مستقیم به رافه تریگومندیبولار متصل می‌گردد و از آن منشأ می‌گیرد.موقعیت رافه تریگومندیبولار و نزدیکی آن به بخش‌های استخوانی مندیبل (فک پایینی) اهمیت بالینی خاصی دارد. به عنوان نمونه، شکستگی در زائده coronoid مندیبل (و نه زائده condylar) به دلیل مجاورت بسیار نزدیک با رافه تریگومندیبولار، می‌تواند عملکرد عضلات متصل به آن را به شدت تحت تأثیر قرار دهد. آسیب به این ساختار استخوانی باعث کشش غیرطبیعی یا پارگی نسبی اتصالات رافه شده و به تبع آن عملکرد انقباضی عضله buccinator مختل می‌گردد که بارزترین نشانه بالینی آن، اختلال در عمل فوت کردن و پوزخند زدن است.

در مجاورت این نواحی، عضلات جونده (muscles of mastication) قرار دارند که حرکات فک پایینی را کنترل می‌کنند. سه عضله اصلی جونده که با انقباض خود باعث بسته شدن دهان (بالا بردن مندیبل) می‌شوند شامل عضلات temporalis (گیجگاهی)، medial pterygoid (پتریگوئید داخلی) و masseter (ماستر) هستند. این سه عضله با همکاری یکدیگر نیروی لازم برای خرد کردن غذا را فراهم می‌آورند. در مقابل، عضله lateral pterygoid (پتریگوئید خارجی) برخلاف عضلات فوق، در بسته شدن دهان نقشی ندارد بلکه وظیفه اصلی آن کمک به باز کردن دهان (پایین آوردن مندیبل) است. شناخت تفکیک وظایف این عضلات برای ارزیابی اختلالات مفصل گیجگاهی‌فکی بسیار حائز اهمیت است.