اختلالات جنسی و هویت جنسی
مفاهیم اساسی و تحول جنسیت
در روانشناسی بالینی، تفکیک میان جنسیت (sexual) و هویت جنسی (gender identity) اهمیت زیادی دارد. جنسیت ناظر بر جنبههای زیستی، کروموزومی، هورمونی و دستگاه تناسلی خارجی و داخلی فرد است؛ در حالی که هویت جنسی به سطح روانی و احساس درونی فرد از زن یا مرد بودن اشاره دارد. فرآیند تمایز زیستی نر و ماده در جنین انسان تحت تأثیر عملکرد آندروژنهای جنینی رخ میدهد که از هفته ششم آغاز شده و تا پایان ماه سوم زندگی جنینی تکمیل و پایان مییابد. بر خلاف تصور عموم، اعتقاد پایدار و راسخ نسبت به هویت جنسی خود در دوران بلوغ شکل نمیگیرد، بلکه کودکان بسیار زودتر و در بازه سنی ۲ تا ۳ سالگی اعتقاد محکمی در مورد دختر یا پسر بودن خود بازیابی میکنند و هویت جنسی آنها شکل میگیرد.
کژکاریهای جنسی و چرخه پاسخ
تمامی کژکاریها، انحرافات و ملال جنسیتی پیامد مشترکی دارند که عبارت است از ایجاد اضطراب کارکرد (عملکرد) جنسی؛ این اضطراب به نوبه خود فرآیند پاسخ جنسی فیزیولوژیک فرد را با مهار مواجه میکند. تقسیمبندی اختلالات کژکاری جنسی به انواع منتشر (generalized) در برابر وضعیتی (situational) کمک شایانی به طراحی درمان و پیشبینی وضعیت بهبود (پیشآگهی) بیمار میکند. بر اساس چرخه پاسخ جنسی چهار مرحلهای مطرح شده، مراحل عبارتند از: ۱. میل (desire)، ۲. تحریک یا برانگیختگی (excitement)، ۳. ارگاسم یا اوج لذت جنسی (orgasm)، و ۴. فرونشینی (resolution). بنابراین، مرحله فرونشینی پس از ارگاسم قرار دارد، نه قبل از آن.
ساختار تشخیصی اختلالات جنسی
طبق ساختار درختی DSM-IV-TR، اختلال هویت جنسی، انحرافات جنسی و کژکاریهای جنسی سه شاخه مستقل و متمایز از یکدیگر را تشکیل میدهند و اختلال هویت جنسی یا انحرافات جزئی از کژکاریها محسوب نمیشدند. همچنین، اختلال درد جنسی (شامل درد در حین رابطه) به همراه اختلالات ارگاسم، انگیختگی و میل جنسی، چهار زیرمجموعه اصلی کژکاریهای جنسی را تشکیل میدهند و شاخهای مستقل از آن به شمار نمیروند.
تکوین جنسیت و تمایز زیستی نر و ماده در جنین انسان، تحت تاثیر عملکرد آندروژنهای جنینی در فاصله هفته ششم تا پایان ماه سوم بارداری تکمیل میشود.
| ویژگی تشخیصی | کژکاری جنسی منتشر | کژکاری جنسی وضعیتی |
|---|---|---|
| دامنه بروز اختلال | در تمامی موقعیتها و با تمام شرکا | محدود به یک فرد، موقعیت یا زمان خاص |
| پیشآگهی (احتمال بهبود) | ضعیفتر و نیازمند درمان طولانی | بهتر و پاسخ سریعتر به درمانهای کوتاهمدت |
| تاثیر عوامل روانی بینفردی | کمتر وابسته به تعارضات موقت | بسیار وابسته به شرایط ارتباطی خاص |
برای مثال، در چرخه پاسخ جنسی، اگر فردی پس از اتمام ارگاسم وارد مرحله آرامش فیزیکی و کاهش ضربان قلب شود، این تجربه مربوط به مرحله فرونشینی است که پس از ارگاسم قرار دارد.
واژگان کلیدی
- هویت جنسی (Gender Identity)
- احساس روانی و درونی فرد از زن یا مرد بودن خود که در سنین ۲ تا ۳ سالگی شکل میگیرد.
- جنسیت (Sex)
- ویژگیهای زیستشناختی فرد شامل ژنتیک، هورمونها و اندامهای تناسلی متمایزکننده نر و ماده.
- اضطراب کارکرد جنسی
- اضطراب مربوط به توانایی اجرای رابطه جنسی که منجر به مهار فیزیولوژیک پاسخ جنسی طبیعی میگردد.
- فرونشینی (Resolution)
- چهارمین و آخرین مرحله از چرخه پاسخ جنسی که در آن تنش جنسی فروکش کرده و بدن به حالت عادی بازمیگردد.
اشتباههای رایج
- تصور اشتباه اینکه هویت جنسی همزمان با بلوغ و ظهور صفات ثانویه جنسی شکل میگیرد؛ هویت جنسی بسیار زودتر و در سنین ۲ تا ۳ سالگی کودک شکل مییابد.
- پنداشتن اینکه مرحله ارگاسم مستقیماً پس از مرحله فرونشینی ظاهر میشود؛ برعکس، فرونشینی مرحله پایانی چرخه است و پس از ارگاسم رخ میدهد.
- تصور اینکه اختلال درد جنسی شاخهای مستقل از کژکاریهای جنسی است؛ درد جنسی یکی از زیرمجموعههای کژکاریهای جنسی در کنار اختلالات میل، انگیختگی و ارگاسم است.
- اشتباه گرفتن مفاهیم جنسیت زیستی با هویت جنسی روانی؛ جنسیت زیستی بر کروموزومها و هورمونها استوار است و هویت جنسی بر احساس روانی درونی فرد مبتنی است.
جمعبندی این مفهوم
- جنسیت جنبه زیستی (کروموزومها و هورمونها) دارد در حالی که هویت جنسی احساس روانی درونی فرد از زن یا مرد بودن است.
- تمایز زیستی نر و ماده در جنین تحت تأثیر آندروژنهای جنینی بین هفته ششم تا پایان ماه سوم تکمیل میشود.
- اعتقاد محکم به هویت جنسی خود در کودکان بسیار زودتر از بلوغ و در سنین ۲ تا ۳ سالگی شکل میگیرد.
- چرخه پاسخ جنسی شامل چهار مرحله میل، تحریک (برانگیختگی)، ارگاسم و فرونشینی است.
- تقسیمبندی کژکاریهای جنسی به انواع منتشر و وضعیتی برای طراحی پروتکل درمان و تعیین پیشآگهی حیاتی است.
نکتهٔ تکمیلی
آندروژنهای جنینی (به ویژه تستوسترون) نقش حیاتی در مردانهسازی مغز جنین بازی میکنند. اگر در طول بازه زمانی حساس هفته ششم تا پایان ماه سوم بارداری، مغز جنین در معرض سطح نامناسبی از این هورمونها قرار گیرد، ممکن است در بزرگسالی فرد با وجود داشتن جنسیت زیستی مشخص، دچار ملال جنسیتی (تضاد میان جنسیت زیستی و احساس روانی هویت جنسی) شود. این شواهد نشان میدهد که حتی هویت جنسی روانی نیز دارای پایههای زیستشناختی پیش از تولد بسیار نیرومندی است.