اختلالات مرتبط با آسیب (تروما) و عامل استرس‌زا

جالب است بدانید که حذف الزامِ «تجربه وحشت و درماندگی آنی» در لحظه تروما برای تشخیص PTSD در راهنمای DSM-۵، حاصل مطالعات گسترده بر روی نیروهای نظامی و امدادگران بود. بسیاری از این افراد به دلیل آموزش‌های سخت، در لحظه مواجهه با سوانح وحشتناک نظیر انفجار یا سقوط هواپیما، واکنشی کاملاً خونسرد و حرفه‌ای نشان می‌دهند و هیچ وحشتی بروز نمی‌دهند. با این حال، هفته‌ها یا ماه‌ها بعد، به تدریج نشانه‌های فلج‌کننده کابوس‌ها، افکار مزاحم و انزوای عاطفی در آن‌ها ظاهر می‌شود. این تغییر ملاک تشخیصی راه را برای دریافت خدمات درمانی حیاتی برای این قهرمانان بدون سر و صدا هموار کرد.

جالب است بدانید که اصطلاح «احساس گناه بازمانده» ابتدا در بازماندگان هولوکاست مورد مطالعه قرار گرفت. این پدیده روان‌شناختی نشان می‌دهد که ذهن انسان گاهی بقای خود را نوعی بی‌عدالتی تلقی می‌کند. در موارد بالینی، افراد نجات‌یافته از سقوط هواپیما یا تصادفات جاده‌ای، به جای خوشحالی از زنده ماندن، مدام از خود می‌پرسند: «چرا من زنده ماندم و دیگران نه؟» این تعارض روان‌شناختی می‌تواند روند بهبودی را بدون مداخلات درمانی به شدت کند سازد.

یافته زیست‌شناختی مربوط به «کاهش حجم هیپوکامپ» در مبتلایان به اختلال استرس پس از سانحه، یکی از هیجان‌انگیزترین مباحث نوروساینس را ایجاد کرده است. هیپوکامپ مسئول پردازش حافظه و جهت‌یابی فضایی است. تحقیقات روی دوقلوهای یکسان نشان داد که کوچک بودن هیپوکامپ ممکن است یک ویژگی ژنتیکی پیش از سانحه باشد که فرد را مستعد ابتلا به اختلال پس از تجربه ضربه می‌کند، نه اینکه صرفاً ناشی از تخریب سلولی پس از سانحه باشد. این موضوع دریچه‌ای جدید به پیش‌بینی و پیشگیری از بروز PTSD در مشاغل پرخطر مانند سربازان و آتش‌نشانان گشوده است.

شاید بپرسید تکنیک EMDR چگونه کار می‌کند؟ این روش به صورت تصادفی توسط فرانسین شاپیرو در سال ۱۹۸۷ کشف شد. او متوجه شد که وقتی هنگام داشتن افکار پریشان‌کننده، چشم‌هایش را به سرعت به چپ و راست حرکت می‌دهد، شدت افکار منفی کاهش می‌یابد. فرض بر این است که حرکات دوطرفه چشم (یا تحریک‌های صوتی و لمسی چپ و راست) باعث فعال‌سازی هر دو نیمکره مغز شده و به سیستم پردازش اطلاعات مغز کمک می‌کند تا خاطره تروماتیک را که در شبکه‌های عصبی قفل شده است، مجدداً پردازش کرده و آن را در قالب یک خاطره عادی و بدون درد هیجانی بایگانی کند.

مفهوم «مادر به حد کافی خوب» دونالد وینی‌کات یکی از زیباترین تبیین‌ها را در مورد تاب‌آوری انسان ارائه می‌دهد. وینی‌کات معتقد بود نوزاد نیازی به یک مادر کامل و بی‌نقص ندارد؛ بلکه مادری می‌خواهد که در ابتدا به سرعت نیازهای حیاتی او را پاسخ دهد تا نوزاد احساس امنیت کند، اما به تدریج و با رشد کودک، در ارضای فوری نیازها تاخیر ایجاد کند (مثلاً نوزاد باید یاد بگیرد چند لحظه برای شیر خوردن منتظر بماند). این تاخیرهای کنترل‌شده و بهینه، اولین تمرین‌های کودک برای مواجهه با ناکامی‌های دنیای واقعی هستند. نوزادی که این مرحله را به خوبی پشت سر بگذارد، در بزرگسالی در مواجهه با تغییرات ناگهانی زندگی کمتر دچار اختلال سازگاری می‌شود.

پدیده «کوتولگی روانی-اجتماعی» یکی از شگفت‌انگیزترین و در عین حال دردناک‌ترین نمونه‌های ارتباط ذهن و جسم است. در این سندرم، کودکانی که تحت غفلت شدید عاطفی و سوءرفتار قرار می‌گیرند، دچار تاخیر شدید در رشد فیزیکی و ترشح هورمون رشد می‌شوند، به طوری که قد و وزن آنها بسیار کمتر از سن تقویمی‌شان است. جالب اینجاست که این مشکل منشأ ژنتیکی یا پزشکی ندارد؛ زیرا به محض اینکه این کودکان از محیط تنش‌زا خارج شده و به یک محیط امن و سرشار از محبت و مراقبت منتقل می‌شوند، ترشح هورمون رشد آنها به حالت طبیعی برگشته و فیزیک بدنی‌شان به سرعت رشد چشمگیری را تجربه می‌کند.

یکی از پدیده‌های شگفت‌انگیز در اختلال سوگ طولانی‌مدت، «تقلید شکایات جسمانی متوفی» است. مغز انسان از طریق پدیده‌ای به نام همانندسازی ناخودآگاه با ابژه ازدست‌رفته، تلاش می‌کند خلاء حضور فیزیکی او را جبران کند. برای مثال، اگر عزیز فوت‌شده در ماه‌های آخر عمر به دلیل سرطان گلو از سرفه و گلودرد رنج می‌برده، فرد سوگوار ممکن است بدون داشتن هیچ بیماری جسمی، دچار دردهای شدید گلو و سرفه‌های مداوم شود. این پدیده روان‌تنی نشان می‌دهد که چطور سوگ پردازش‌نشده می‌تواند خود را در قالب دردهای بدنی واقعی نشان دهد، به طوری که درمان جسمانی بیمار بدون درمان ریشه روانی آن بی‌نتیجه خواهد بود.