اختلالات شخصیت

تعریف و ملاک‌های بالینی اختلالات شخصیت

اختلال شخصیت الگویی پایدار، مزمن و غیرقابل‌انعطاف از تجربه درونی و رفتار است که با هنجارهای فرهنگی فرد مغایرت دارد. بر اساس معیارهای تشخیصی، این الگوی ناسازگارانه باید دست‌کم در دو زمینه از چهار زمینه زیر آشکار شود: شناخت، هیجان‌پذیری، عملکرد بین‌فردی یا کنترل تکانه. بر خلاف تصور عامه، افراد مبتلا به اختلال شخصیت معمولاً تسلط تقریباً مناسبی بر واقعیت دارند و بر خلاف بیماران سایکوتیک، به هیچ وجه نمی‌توان آنها را به سادگی روان‌پریش تلقی نمود. این اختلالات با شیوع وسیع بین ۱۰ تا ۲۰ درصد جمعیت عمومی به عنوان یک نارسایی کاملاً شایع و تکرارشونده ثبت شده‌اند. همچنین نزدیک به نصف (۵۰ درصد) بیماران روان‌پزشکی واجد این معیارهای روانی هستند و این اختلالات غالباً همراه با اختلالات دیگر دیده می‌شوند.

مفهوم خود-همخوانی علائم

علائم اختلالات شخصیت ویژگی متمایزکننده‌ای دارند؛ این نشانه‌ها علائمی خود-همخوان (Ego-syntonic) هستند، به این معنی که برای ایگوی خود فرد قابل قبول و پذیرفتنی به شمار می‌روند. بیماران به دلیل خود-همخوان بودن علائم رفتاری‌شان، نقص‌های خود را ناسازگار ندیده و در نتیجه اضطرابی بابت الگوهای غیرانطباقی خود تجربه نمی‌کنند. این امر به مقاومت حداکثری در درمان منجر شده و بیماران را فاقد کشش و انگیزه برای خوداصلاحی یا تغییر می‌سازد. رفتارهای ناسازگارانه آنها بخشی از کیان شخصیتی‌شان محسوب می‌شود و درمانگر باید با این چالش بزرگ یعنی عدم احساس تنش درونی بیمار مقابله کند.

مکانیسم‌های دفاعی و دور باطل ارتباطی

بیماران مبتلا به اختلالات شخصیتی از دفاع‌های آلوپلاستیک (Alloplastic) استفاده می‌کنند؛ یعنی برای مقابله با استرس می‌کوشند محیط بیرونی و رفتارهای اطرافیان را با نیازها و انگیزه‌های خود سازگار کنند و دگرگون سازند. این در تقابل با بیماران روان‌نژند و مبتلایان به اختلالات اضطرابی است که سیستم دفاع فعال اتوپلاستیک (Autoplastic) را به کار می‌گیرند و با دگرگون کردن فرآیندهای درون خویش با استرس مقابله می‌نمایند. سرخوردگی مکرر در افراد دارای اختلال شخصیت، منجر به شکل‌گیری یک دور باطل ارتباطی می‌شود؛ سبک رفتاری آشفته و نامناسب آنها مایه بیزاری و طرد از سوی جامعه و دوستان شده و این طرد شدن متقابلاً دفاع‌های ناسازگارشان را وخیم‌تر می‌کند.

تعریف و ملاک‌های تشخیصی اختلالات شخصیت

اختلالات شخصیت برخلاف علائم بالینی گذرا، در اساس خود به عنوان اختلال‌های صفات تعریف می‌شوند که به صورت گرایش‌ها یا رفتارهای بادوام، مستمر و انعطاف‌ناپذیر در فرد آشکار می‌شوند. طبق راهنمای تشخیصی DSM-IV-TR، این اختلالات بر روی محور ۲ کدگذاری می‌شوند. برای تشخیص اختلال شخصیت بر اساس ملاک‌های DSM-۵، الگوی پایدار رفتار و تجربه درونی فرد باید حداقل در ۲ زمینه یا بیشتر از زمینه‌های چهارگانه شامل شناخت، حالت عاطفی، عملکرد میان‌فردی و کنترل تکانه انحراف واضحی را از انتظارات فرهنگی نشان دهد. شروع این الگو به دوران نوجوانی یا اوایل بزرگسالی برمی‌گردد و اگر بیمار ملاک‌های تشخیصی مربوط به چند اختلال شخصیت مختلف را داشته باشد، درمانگر موظف است همه آن‌ها را در تشخیص مطرح کند. مطالعات ژنتیکی نیز نشان می‌دهند که همگامی دوقلوهای تک‌تخمکی (MZ) در ابتلا به این اختلالات، چندین برابر دوقلوهای دوتخمکی (DZ) است که نقش قوی وراثت را تأیید می‌کند.

ویژگی‌های رفتاری و سازوکارهای دفاعی

یکی از مفاهیم کلیدی در درک این اختلالات، مفهوم زره‌منش (character armor) است که نخستین بار توسط ویلهلم رایش مطرح شد. این زره برای محافظت از خود (ایگو) در برابر تکانه‌های درونی و اضطراب‌های ناشی از روابط بین‌فردی با افراد مهم زندگی ایجاد می‌شود. نشانه‌ها و رفتارهای بیماران مبتلا به اختلال شخصیت خصلتی خود-همخوان (ego-syntonic) دارند؛ یعنی رفتار آن‌ها برای خودشان طبیعی و بدون رنج است، هرچند ممکن است دیگران را به شدت آزار دهد. به دلیل داشتن ویژگی آلوپلاستیک، این افراد به جای تلاش برای انطباق رفتارهای خود با محیط، دائماً سعی دارند محیط و دیگران را تحت کنترل و نفوذ خود درآورند تا با آن‌ها سازگار شوند.

از منظر روانکاوی، دفاع یک فرآیند ناخودآگاه است که ایگو برای حل تعارض بین چهار قطب اصلی زندگی درونی شامل غریزه، واقعیت، افراد مهم و وجدان به کار می‌گیرد. از آنجا که دفاع‌ها اضطراب و افسردگی را به کلی از بین می‌برند، کنار گذاشتن آن‌ها در روند درمان، بلافاصله موجب افزایش اضطراب و افسردگی خودآگاه در بیمار می‌شود. همین امر یکی از دلایل اصلی مقاومت شدید این بیماران در برابر تغییر رفتار و پذیرش فرآیند درمان در مقایسه با بیماران اضطرابی است.

یافته‌های انتقال‌دهنده‌های عصبی و هورمونی

پژوهش‌های زیست‌شناختی نشان می‌دهند که برخی نشانگرهای غددی و مغز با صفات رفتاری در اختلالات شخصیت مرتبط هستند. برای مثال، افرادی که رفتارهای بسیار تکانشی (impulsive) و پرخاشگرانه از خود نشان می‌دهند، اغلب دارای سطح بالایی از هورمون‌های تستوسترون، استرادیول و استرون هستند. از سوی دیگر، کاهش سطح متابولیت سروتونین یعنی ۵- هیدروکسی ایندول استیک اسید (۵-HIAA) در مایع مغزی-نخاعی ارتباط مستقیمی با رفتارهای تکانشی، پرخاشگری، خودزنی و اقدام به خودکشی نشان می‌دهد. در بیماران مبتلا به اختلال شخصیت افسرده نیز، کژکاری در دستگاه‌های آمینی نورآدرنرژیک و سروتونرژیک به عنوان عوامل زیستی اصلی مطرح است.

کژکاری‌های الکتروفیزیولوژیک و حرکات چشم

تغییرات غیرطبیعی الکتروانسفالوگرام (EEG) به صورت امواج کند در دو اختلال شخصیت ضداجتماعی و مرزی شایع‌تر از سایر اختلالات است که نشان‌دهنده نقص در کنترل تکانه‌ها و فعالیت قشر مخ است. همچنین، یکی از نشانگرهای بارز در بیماران اسکیزوتایپی و افراد درون‌گرا، نقص در حرکات تعقیبی ظریف چشم است؛ این حرکات در آن‌ها به صورت روان پیش نمی‌رود، بلکه به شکل جهشی (saccadic)، ناگهانی و غیرارادی رخ می‌دهد. علاوه بر این، پایین بودن سطح آنزیم مونوآمین اکسیداز (MAO) پلاکت‌ها با معاشرتی بودن مفرط و صرف وقت بیشتر در فعالیت‌های اجتماعی در ارتباط است.

نشانگرهای زیستی شبه‌افسردگی و وراثت

مطالعات نشان می‌دهند که بیماران مبتلا به اختلال شخصیت وسواسی-جبری (OCD) علائم زیستی مشابه افسردگی اساسی از خود بروز می‌دهند. این علائم شامل کوتاه بودن دوره نهفتگی خواب REM و نتایج غیرطبیعی در آزمون فرونشانی دگزامتازون (DST) است. از جنبه ژنتیکی و سابقه خانوادگی، اختلال اسکیزوتایپی با طیف اسکیزوفرنی پیوند خانوادگی بسیار قوی دارد، در حالی که اختلال مرزی با افسردگی و اختلالات خلقی سابقه خانوادگی مشترکی نشان می‌دهد. همچنین در نمونه‌هایی از خلافکاران خشن، نمرات بالا در فهرست سایکوپاتی با کاهش حجم هیپوکامپ مغز همراه است.

اختلال شخصیت پارانوئید: شکاکیت و فرافکنی

مشخصه اصلی افراد مبتلا به اختلال شخصیت پارانوئید، شکاکیت و بی‌اعتمادی دیرپا و عمیق به دیگران است. این بیماران با سبک دلبستگی بیمناک در روابط شناخته می‌شوند و به ندرت روابط نزدیک دوطرفه (حتی آشفته) برقرار می‌کنند. مکانیسم دفاعی اصلی آن‌ها فرافکنی (Projection) است که از طریق آن تکانه‌ها و افکار غیرقابل‌تحمل درونی خود را به دیگران نسبت می‌دهند. آن‌ها عاطفه محدودی داشته و فاقد احساسات ابرازگرانه به نظر می‌رسند، اما در زیربنای روان خود احساس شرم عمیقی دارند. شیوع عمومی این اختلال ۲/۳ تا ۴/۴ درصد است و در بین اقلیت‌ها، مهاجران و ناشنوایان بیشتر است. بر اساس دیدگاه شناختی-رفتاری، باورهای مرکزی آن‌ها شامل سه فرض اشتباه است: «دیگران بدخواه و فریبکارند»، «همه در اولین فرصت به تو حمله می‌کنند» و «اگر گوش به زنگ باشی در امانی». در درمان این افراد، مواجهه مستقیم و بی‌پرده با باورهای بدگمانانه نتیجه عکس می‌دهد.

اختلال شخصیت اسکیزوئید: عزلت لذت‌بخش و بی‌تفاوتی

بیماران مبتلا به اختلال شخصیت اسکیزوئید هیچ علاقه‌ای به تعاملات اجتماعی ندارند و از تنهایی خود که یک عزلت لذت‌بخش است لذت می‌برند. با این وجود، قابلیت شناخت واقعیت را کاملاً حفظ کرده‌اند. گفتار آن‌ها هدفمند (goal-directed) اما کوتاه است و هنگام خطر به جای پرخاشگری فیزیکی به خیالات همه‌توانی (omnipotence) یا تسلیم و رضا پناه می‌برند. مکانیسم دفاعی عمده آن‌ها خیالبافی است. بر اساس ملاک‌های ICD، بی‌تفاوتی نسبت به تعریف، تمجید یا نکوهش دیگران از ویژگی‌های بارز آن‌هاست. تفاوت اساسی اسکیزوئید با اوتیسم و آسپرگر در این است که در اسکیزوئید نظریه ذهن (theory of mind) کاملاً حفظ شده است. همچنین استعداد درون‌نگری بالا در بیماران اسکیزوئید به آن‌ها کمک می‌کند تا در روان‌درمانی با درمانگر همکاری فعالی داشته باشند.

اختلال شخصیت اسکیزوتایپی: تفکر جادویی و غرابت

بیماران اسکیزوتایپی به دلیل غرابت در تفکر، ادراک، رفتار و مکالمه شناخته می‌شوند. ویژگی‌های بارز آن‌ها شامل تفکر جادویی (مانند ارتباط دادن کارواش رفتن به بلای طبیعی)، عقاید انتساب به خود، باور به تله‌پاتی و خطاهای ادراکی نظیر درشت‌بینی (ماکروپسی) است. گفتار آن‌ها گسیخته نیست اما عجیب بوده و نیاز به تفسیر دارد. گرچه از احساسات درونی خود بی‌خبرند، به خشم و هیجانات منفی دیگران حساسند. این اختلال به عنوان شخصیت پیش‌مرضی (پره‌موربید) اسکیزوفرنی شناخته می‌شود و با آن ارتباط ژنتیکی دارد. بر اساس پیگیری‌های بلندمدت، ۱۵ درصد آن‌ها دست به خودکشی می‌زنند و سرانجام عملکردی شبیه به بیماران اسکیزوفرنی دارند تا مرزی. این اختلال در زنان مبتلا به سندرم X شکننده شایع‌تر است و درمان دارویی با ضدروان‌پریش‌ها برای کاهش افکار انتساب به خود در آن‌ها سودمند است.

تاریخچه و توصیف بالینی سایکوپاتی

اختلال شخصیت ضداجتماعی که سازمان جهانی بهداشت در ICD-10 آن را اختلال شخصیت مردم‌ستیز (dissocial) نامیده، دارای پیشینه تاریخی غنی است. فیلیپ پینل نخستین بار آن را به عنوان دیوانگی توصیف کرد که در آن فرد تفکر منطقی خود را حفظ می‌کند اما رفتارهای مخرب و تکانشی نشان می‌دهد. کلکلی نیز اصطلاح زوال عقل معنایی (semantic dementia) را برای توصیف ناتوانی سایکوپات در واکنش مناسب به جلوه‌های هیجانی به کار برد. رابرت هیر ابزار سنجش PCL-R را معرفی کرد که دو عامل اصلی را می‌سنجد: عامل اول صفات اصلی شخصیت پسیکوپاتیک و عامل دوم سبک زندگی ضداجتماعی است. رابرت کاگان این افراد را به دلیل رفتارهای مسئولیت‌ناپذیر و تفکر بسیار غیرانتزاعی و عینی به کودکان ده ساله تشبیه کرده است. تفاوت اساسی مجرمان عادی با سایکوپات‌ها در این است که مجرمان عادی هیجان‌ها را با عمق طبیعی تجربه می‌کنند، اما سایکوپات‌ها هیجان‌های بسیار سطحی دارند.

سبب‌شناسی زیستی و محیطی

از منظر زیست‌شناختی، نارسایی در قطعه جلوی پیشانی مغز (prefrontal cortex) که مسئول برنامه‌ریزی اخلاقی است، و کاهش حجم هیپوکامپ مغز با نمرات بالای سایکوپاتی مرتبط است. همچنین داشتن الگوی کروموزومی XYY در مردان با افزایش خطر این اختلال ارتباط دارد. آزمایش‌های لیکن نشان داد افراد سایکوپات واکنش اضطرابی بسیار ضعیفی به محرک‌های آزاردهنده نشان می‌دهند و طبق فرضیه تعدیل پاسخ (response modulation)، این افراد در یادگیری اجتناب از تنبیه نارس هستند، مگر اینکه این کار هدف اصلی آن‌ها باشد. از جنبه خانوادگی، بر اساس پژوهش‌های رابینز، ناسازگاری و مشاجره بین والدین (به ویژه پدران) در مقایسه با طلاق فیزیکی، نقش بسیار قوی‌تری در رفتارهای ضداجتماعی کودک دارد. همچنین انضباط بی‌ثبات والدین (نوسان بین خشونت مفرط و آسان‌گیری شدید) مانع درک رابطه بین رفتار و پیامد آن در کودک می‌شود.

سیر، تشخیص تفریقی و اصول درمان

شیوع این اختلال در جامعه حدود ۳/۳ درصد است، اما در مردان مبتلا به سوءمصرف الکل و زندان‌ها به بالای ۷۰ درصد می‌رسد. همچنین در مناطق دچار فقر یا شرایط مهاجرت شایع‌تر است. این اختلال معمولاً سیر بی‌فروکشی دارد و رفتارهای ضداجتماعی در اواخر نوجوانی به اوج می‌رسد، هرچند بر اساس فرضیه رسش (maturation hypothesis) با افزایش سن و مسن‌تر شدن فرد، تکانشگری و رفتارهای افراطی کاهش می‌یابد. در مصاحبه بالینی، آن‌ها با وجود زندگی آشفته، هیچ اضطراب یا افسردگی نشان نداده و بالینگران همجنس را فریبکار جلوه می‌دهند ولی بر روی بالینگران جنس مخالف اثر اغواکننده می‌گذارند. برای مصاحبه تشخیصی استفاده از مصاحبه پرفشار و مواجه کردن با تناقض‌ها لازم است. افتراق این اختلال از مرزی در این است که مرزی‌ها روابط شدید و دوسوگرا، بیزاری از خود و خودکشی بالا دارند. در تشخیص تفراقی با اختلال ساختگی، بیماران ساختگی میل مفرطی به اقدامات تشخیصی تهاجمی روی بدن خود دارند. نخستین گام در روان‌درمانی این بیماران، وضع محدودیت‌های بسیار سخت‌گیرانه و قاطع است.

اختلال شخصیت مرزی: آشفتگی هویت و بدتنظیمی هیجانی

بیماران مبتلا به اختلال شخصیت مرزی با رفتارهای خودآسیبی مکرر، احساس پوچی مداوم و مزمن، و روابط بین‌فردی شدیداً ناپایدار و نامنسجم شناخته می‌شوند. هلن داوچ اصطلاح شخصیت‌انگاری (as-if personality) را برای توصیف ناپایداری عمیق در خودانگاره آنان وضع کرد و در تاریخ روان‌پزشکی با اصطلاحاتی چون اسکیزوفرنی شبه‌نوروتیک و اختلال منش سایکوتیک نیز نامیده شده است. سه معیار کلیدی در تشخیص این اختلال شامل بدتنظیمی هیجان، روابط بین‌فردی ناپایدار و فقدان کنترل تکانه است. تفاوت مهم خودزنی در بیماران مرزی با بیماران افسرده در این است که در بیماران مرزی خودآسیبی ناشی از نقص در سیستم‌های تنظیم هیجان مغزی است، در حالی که در بیماران افسرده ناشی از نقص در عزت‌نفس است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که شایع‌ترین اختلال هم‌آیند با پرخوری عصبی (Bulimia) در محور دو، اختلال شخصیت مرزی است. شیوع آن با افزایش سن کاهش می‌یابد و از ۱۰ درصد در بیماران سرپایی به ۲۰ درصد در بیماران بستری روان‌پزشکی می‌رسد. رویکردهای روان‌شناختی ریشه این اختلال را ناشی از آسیب‌های عاطفی و مراقبتی در اوایل دوران کودکی می‌دانند.

اختلال شخصیت نمایشی: واپس‌زنی و رفتارهای تئاترگونه

بیماران مبتلا به اختلال شخصیت نمایشی (هیستریونیک) با رفتارهای مبالغه‌آمیز، تئاترگونه، جلب توجه‌کننده و تغییرات شدید و سطحی احساسات شناخته می‌شوند. سبک تفکر و گفتار آن‌ها امپرسیونیستی، کلیشه‌ای و فاقد جزئیات مشخص است. این بیماران به صورت سازمان‌یافته از دو مکانیسم دفاعی عمده سرکوبی (واپس‌زنی) و تجزیه برای تعدیل بار اضطراب خود بهره می‌برند. در بررسی‌های سبب‌شناختی، همبستگی و ارتباط وراثتی بسیار تنگی بین اختلال شخصیت نمایشی و اختلال جسمانی‌سازی یا سندرم بریکه دیده شده است.

اختلال شخصیت خودشیفته: خودبزرگ‌بینی و استثمارگری

ویژگی برجسته اختلال شخصیت خودشیفته شامل احساس خودبزرگ‌بینی مفرط، رشک و حسادت عمیق به زیبایی و هوش دیگران، و سبک ارتباطی استثمارگرانه است. این بیماران به شدت فاقد حس همدلی هستند، توانایی تحمل هیچ‌گونه انتقادی را ندارند و نیازمند تحسین مفرط و دائمی از طرف دیگران هستند. بر اساس روان‌شناسی خویشتن کوهات، ناتوانی والدین در فراهم کردن بستر طبیعی آینه‌سازی و همدلی متقابل و سوءاستفاده روانی از کودک برای برآوردن نیازهای روانی خودشان، علت بروز خودشیفتگی آسیب‌پذیر در آینده است. میزان شیوع این اختلال در جامعه بسیار متغیر بوده و در طیف از صفر تا ۶/۲ درصد قرار دارد.

اختلالات شخصیت دسته C: دوری‌گزین، وابسته و وسواسی-جبری

بیماران مبتلا به اختلال شخصیت دوری‌گزین (اجتنابی) برعکس اسکیزوئیدها، طالب برقراری روابط اجتماعی هستند اما به دلیل ترس شدید از عدم پذیرش، طرد و تمسخر از جمع دوری می‌کنند. آن‌ها اضطراب بالایی نشان می‌دهند و شیوع آن‌ها در جامعه ۲/۴ درصد است. در مقابل، مشخصه اصلی اختلال شخصیت وابسته، نیازمندی شدید و فقدان عزت‌نفس است که سبک تعاملی نیازمندانه آن‌ها را در تضاد با سبک تعاملی بی‌عاطفه ضداجتماعی‌ها قرار می‌دهد. شیوع این اختلال بسیار کمتر و حدود ۰/۴۹ درصد است. در اختلال شخصیت وسواسی-جبری (OCPD)، خصیصه محوری کمال‌گرایی و انعطاف‌ناپذیری مداوم است. این اختلال در مردان و فرزندان اول خانواده شایع‌تر بوده و شیوعی بین ۲/۱ تا ۷/۹ درصد دارد. از دیدگاه فروید، این اختلال ریشه در تثبیت در مرحله مقعدی رشد دارد. برعکس سایر اختلالات، بیماران OCPD اغلب خودشان می‌دانند که بیمارند و به درمان مراجعه می‌کنند و روش‌های تداعی آزاد را ارج می‌نهند، هرچند درمان شناختی-رفتاری آن‌ها به دلیل گرایش به توجیه عقلانی (intellectualization) دشوار است. تفاوت اصلی OCPD با وسواس عملی-فکری (OCD) در نبود وسواس‌های فکری یا عملی واقعی در OCPD است.

شخصیت‌های پرخاشگر-منفعل و افسرده

در اختلال شخصیت پرخاشگر-منفعل (منفی‌گرا)، رفتارهای کارشکنی، مانع‌تراشی، لجبازی مفرط و تعلل دیده می‌شود. این بیماران مدام نق می‌زنند اما هیچ‌گاه دلشان نمی‌خواهد روابط وابستگی خود را قطع کنند. در اختلال شخصیت افسرده، بیماران دچار کندی روانی-حرکتی و چهره افسرده هستند. تبیین‌های روان‌شناختی بر وجود سوپرایگوی مجازاتگر و احساس گناه مفرط در آن‌ها تأکید دارند. تفاوت اصلی شخصیت افسرده با اختلال دیس‌تایمی (افسرده‌خویی) در این است که شخصیت افسرده مزمن و مادام‌العمر است در حالی که دیس‌تایمی خصلتی دوره‌ای دارد. پیوستار شدت بیماری‌های عاطفی عبارت است از: اختلال شخصیت افسرده ← دیس‌تایمی ← اختلال افسردگی اساسی. درمان انتخابی این بیماران روان‌درمانی بینش‌گرا است و درمان دارویی با داروهای سروتونرژیک مانند سرترالین (۵۰ میلی‌گرم روزانه) انجام می‌شود.

اختلال شخصیت سادومازوخیستی و مدل غیررسمی

این اختلال در DSM-IV-TR به عنوان طبقه رسمی ذکر نشده و تحت عنوان اختلال شخصیت نامعین (NOS) تشخیص‌گذاری می‌شود. سادیسم به معنی تمایل به ایجاد درد عاطفی یا جسمی در دیگران است که فروید آن را دفاعی علیه اضطراب اخته‌گی می‌دانست. مازوخیسم لذت بردن از درد در خود است و خودآزار اخلاقی بیشتر به دنبال موقعیت‌های تحقیرآمیز و خفت‌بار است نه درد فیزیکی. در عمل، معمولاً عناصری از هر دو رفتار آزارگرانه و آزارخواهانه در یک فرد به طور هم‌زمان دیده می‌شود. بیماران سادیک شیفته و مسحور خشونت، اسلحه و شکنجه هستند و خشونت را صرفاً برای ایجاد درد در دیگران به کار می‌برند.

ساختار کلی مدل جایگزین

در مدل جایگزین اختلالات شخصیت که در بخش سوم راهنمای تشخیصی DSM-۵ معرفی شده است، رویکرد ابعادی جایگزین طبقه‌بندی سنتی شده است. این رویکرد ابعادی در تلاش است تا با غلبه بر محدودیت‌های نگاه مقوله‌ای سنتی، توصیف دقیق‌تر و واقعی‌تری از نوسانات شخصیت بیمار در طول زمان ارائه دهد. در این مدل جدید، تنها ۶ اختلال شخصیت خاص شامل ضداجتماعی، اجتنابی، مرزی، خودشیفته، وسواسی-جبری و اسکیزوتایپال حفظ شده‌اند و سایر مقوله‌ها حذف گردیده‌اند. اگر بیماری ملاک‌های تخریب کارکرد شخصیت را داشته باشد اما با هیچ‌کدام از این ۶ الگو همخوانی کامل نشان ندهد، تشخیص اختلال شخصیت - صفت (PD-TS) به عنوان یک مشخصه ویژه به کار می‌رود. تشخیص کلی در این مدل به بررسی دو ملاک وابسته است: ملاک الف (سطح تخریب در کارکرد شخصیتی) و ملاک ب (ارزیابی صفات آسیب‌شناختی).

ملاک الف: ارزیابی کارکرد شخصی و بین‌فردی

بر اساس ملاک الف، تخریب کارکرد شخصیت بر روی یک پیوستار سنجیده می‌شود. این سنجش شامل بررسی دو بعد اصلی درون‌فردی (مربوط به خود) و بین‌فردی است. کارکرد درون‌فردی خود شامل دو مؤلفه اساسی هویت (Identity) و خود-جهت‌دهی (Self-direction) است. در حالی که کارکرد بین‌فردی شامل دو مؤلفه همدلی (Empathy) و صمیمیت (Intimacy) می‌باشد. برای درجه‌بندی سطح تخریب، از مقیاس سطوح کارکرد شخصیتی استفاده می‌شود که دارای ۵ سطح از سطح ۰ (بدون تخریب یا انطباقی) تا سطح ۴ (تخریب بسیار شدید) است.

ملاک ب: حوزه‌ها و جنبه‌های صفات آسیب‌شناختی

ملاک ب صفات آسیب‌شناختی شخصیت را در قالب ۵ حوزه کلی سازمان‌دهی می‌کند که در مجموع ۲۵ جنبه شخصیتی خاص را در بر می‌گیرند. این پنج حوزه اصلی عبارت‌اند از: هیجان‌پذیری منفی، کناره‌گیری یا گسستگی (detachment)، خصومت، بازداری‌زدایی (disinhibition) و روان‌پریشی‌گرایی (psychoticism). هر حوزه شامل جنبه‌های فرعی متعددی است؛ به عنوان نمونه، ویژگی‌هایی همچون گوشه‌گیری از تعاملات، اجتناب از ایجاد روابط صمیمانه و فقدان احساس لذت به طور کامل ذیل حوزه کناره‌گیری یا گسستگی جای می‌گیرند. رفتارهای تکانشی بدون سنجش پیامدها، حواس‌پرتی در انجام کارها، بی‌مسئولیتی در انجام وظایف محوله و خطرجویی یا تمایل به تجارب پرخطر نیز از جنبه‌های فرعی هستند که ذیل حوزه بازداری‌زدایی ارزیابی می‌شوند. در نهایت، عقاید نامعمول و خرافی، غرابت در رفتارهای روزمره و بی‌نظمی‌های شناختی و ادراکی متعلق به بعد روان‌پریشی‌گرایی هستند که نقطه مقابل انطباق با واقعیت تلقی می‌شوند.