نظریه‌های شناختی هیجان

ارزیابی شناختی آرنولد و ارزیابی لیمبیک

نظریه‌های مدرن شناختی-فیزیولوژیکی و تحولی هیجان، سازوکارهای ارزیابی موقعیت و روابط ساختاری میان هیجان‌ها را تبیین می‌کنند. طبق نظریه شناختی - فیزیولوژیکی آرنولد، ارزیابی کامل موقعیت‌ها هم به ارزیابی‌های قشری مخ و هم به تعبیرها و ارزیابی‌های زیرقشری (سیستم لیمبیک) بستگی دارد. آرنولد معتقد است ساختارهای سیستم لیمبیک نظیر بادامه (آمیگدال)، بدون نیاز به پردازش‌های عالی قشری، ارزیابی خودکار و اولیه‌ای از حالت لذتی اطلاعات حسی ارائه می‌دهند. این ارزیابی‌های سریع و خودکار به بقای ارگانیسم در رویارویی با تهدیدهای فوری محیطی کمک می‌کنند تا جاندار بتواند پیش از تصمیم‌گیری عقلانی، واکنش دفاعی نشان دهد.

الگوی مخروطی پلاچیک و نظریه تامکینز

رابرت پلاچیک روابط پیونددهنده میان هیجان‌های مختلف را بر اساس سه بعدِ شدت، همانندی و دوقطبی بودن بررسی می‌کند و آن‌ها را در یک الگوی مخروطی (فضایی) نشان می‌دهد. در این الگو، قوی‌ترین نوع هیجان در بالای بخش مخروط و ضعیف‌ترین نوع آن در پایین قرار می‌گیرد. هیجان‌های مجاور مکمل یکدیگر هستند، در حالی که هیجان‌های متضاد روبه‌روی هم قرار گرفته و حالت دوقطبی دارند. پلاچیک معتقد است هیجان‌های نخستین برای سازش‌یافتگی، حیات و بقای ارگانیسم در همه سطوح تحول جانداران ضروری هستند و هشت هیجان نخستین شامل اندوه، ترس، خشم، شادی، اعتماد، انزجار، انتظار و شگفتی است؛ بنابراین اضطراب جزء هیجان‌های نخستین او نیست. هیجان‌های مرکب از ترکیب هیجان‌های نخستین شکل می‌گیرند؛ برای مثال، از ترکیب غم و تعجب هیجان مرکب «یأس» و از ترکیب انتظار و توجه (شادی)، هیجان مرکب «خوش‌بینی» ایجاد می‌شود. تامکینز نیز پایه‌ای ژنتیکی برای هیجان‌ها قائل است. او معتقد است پاسخ‌های هیجانی به صورت ژنتیکی برنامه‌ریزی شده‌اند و شش حالت مجرای شلیک عصبی (تغییر در سرعت شلیک نورون‌ها) آن‌ها را متمایز می‌کند. تامکینز برخلاف نظریه‌های نیازمحور، هیجان (و نه نیازهای زیستی) را منبع اصلی و تامین‌کننده انرژی برای رفتارهای ارگانیسم می‌داند و به این ترتیب، اهمیت انگیزشی سیستم هیجانی را برجسته می‌سازد.

پدیدآیی هیجان و ارتباط آن با شناخت و فیزیولوژی بدن، همواره یکی از چالش‌برانگیزترین مباحث در روانشناسی بوده است. در این میان، نظریه دوعاملی شاختر و زینگر (Schachter & Singer) جایگاه ویژه‌ای دارد. بر اساس این نظریه، عوامل شناختی و تحریکی رابطه مضربی با یکدیگر دارند؛ یعنی تجربه هیجانی زمانی شکل می‌گیرد که برانگیختگی دستگاه عصبی سمپاتیک با ارزیابی و برچسب‌زدن شناختی درباره موقعیت ترکیب شود. در شرایط شناخت یکسان، میزان بروز رفتار هیجانی با شدت برپایی جسمانی فرد ارتباط مستقیم دارد. فرضیه کلیدی شاختر نشان می‌دهد که اگر فرد تبیین روشنی برای برانگیختگی فیزیولوژیک خود داشته باشد، آن برپایی را بر اساس اولین شناخت دمِ‌دست و پیش‌پاافتاده برچسب می‌زند؛ در حالی که وجود یک دلیل واضح مانع از به کار بردن برچسب‌های جایگزین می‌شود. این نظریه تلاش می‌کند توضیح دهد که برچسب زدن به برانگیختگی و خلق هیجان پدیده‌هایی آموختنی هستند، هرچند چگونگی بروز هیجان در نوزادان این فرض را به چالش می‌کشد.

منابع اطلاعات شناختی و دیدگاه والینز

در مقابل، والینز (Valins) با پذیرش کلی تئوری دوعاملی، تفاوت ظریفی را مطرح می‌کند. او بر این باور است که رویدادهای درونی بدن (مانند تغییر ضربان قلب یا رنگ‌پریدگی) مستقیماً تحریک بدنی به شمار نمی‌روند. او معتقد است این رویدادها ابتدا به عنوان منابع اطلاعات شناختی عمل کرده و از طریق شناخت‌ها بر محرک و رفتارهای هیجانی اثر می‌گذارند. والینز تئوری دوعاملی شاختر و زینگر را به طور کامل رد نمی‌کند، بلکه تعبیر اطلاعاتی جدیدی از آن ارائه می‌دهد که در آن شناخت‌ها نقش میانجی اصلی را ایفا می‌کنند.

مناظره استقلال یا وابستگی هیجان و شناخت

یکی از مباحثات داغ علمی، مناظره بین زایونک (Zajonc) و لازاروس (Lazarus) است. زایونک معتقد بود هیجان‌ها کاملاً مستقل از شناخت هستند و پیش‌بینی‌کننده یکدیگر نیستند. لازاروس با انتقاد از نگاه رایانه‌گونه زایونک به انسان، استدلال می‌کند که فعالیت شناختی و فرآیند ارزیابی (appraisal) پیش‌شرط و پیش‌زمینه اساسی برای پدیدآیی هرگونه حالت هیجانی است، حتی اگر این ارزیابی گاهی در سطح ناهشیار رخ دهد. لازاروس هیجان را یک نشانگان پاسخ می‌داند، چرا که جزء یا واکنش ثابت و آشکاری در تمامی هیجان‌ها وجود ندارد. او همچنین تبیین زیستی خود را بر دستگاه عصبی مرکزی، به‌ویژه قشر مخ متمرکز ساخت و معتقد بود فرهنگ به ۴ روش (ادراک محرک‌ها، تغییر مستقیم ابراز هیجانی، تعیین‌کننده‌های ارتباطات اجتماعی و قضاوت‌ها، و آیین‌ها و تشریفات رفتارها) بر هیجان اثر می‌گذارد. فرآیندهای کنار آمدن با محرک‌ها نیز شامل روش‌های مستقیم و غیرمستقیم است.

در این میان، کیسلر (Kissler) راه میانه‌ای را مطرح می‌کند. او معتقد است برای تجربه واکنش‌های هیجانی ساده، وجود محتوای شناخت و پردازش شناختی الزامی نیست و این واکنش‌ها بدون آن رخ می‌دهند؛ در حالی که انواع پیچیده‌تر هیجان‌ها به طور کامل وابسته به محتوای شناختی هستند.

نظریه‌های ارزیابی شناختی تلاش می‌کنند تبیین کنند چگونه ذهن ما به محرک‌های محیطی معنا می‌دهد و این معنادهی چگونه به پاسخ‌های بدنی و هیجانی تبدیل می‌شود. آرنولد (Arnold) یکی از پیشگامانی است که پیوندی منطقی میان رویکردهای شناختی و فیزیولوژیکی برقرار ساخت. هرچند نظریه او بیشتر ماهیتی فیزیولوژیکی دارد، اما او ارزیابی شناختی را به عنوان عامل راه‌انداز تغییرات بدنی معرفی می‌کند. در این الگو، پس از ارزیابیِ خوب یا بد بودن محرک، زنجیره‌ای از دگرگونی‌های فیزیولوژیکی فعال می‌شود که ساختارهایی نظیر دستگاه کناری، تالاموس، هیپوتالاموس، مخچه، لوب پیشانی و غدد درون‌ریز در آن نقش دارند و ارگانیسم را در جهت گرایش یا اجتناب هدایت می‌کنند.

ابعاد ارزیابی السورت و سلسله‌مراتب پردازش

در ادامه‌ی این دیدگاه، السورت (Ellsworth) مطرح می‌کند که هیجان‌ها پدیده‌های مجزایی نیستند که مستقل از ارزیابی رخ دهند، بلکه ترکیب ابعاد مختلف ارزیابی شناختی است که آن‌ها را می‌سازد. او ۶ بعد متمایزکننده برای هیجان‌ها معرفی می‌کند: توجه، دلپذیری، اطمینان، پیش‌بینی تلاش، عمل انسانی، و مهار موقعیتی. السورت دو توالی پردازش را برمی‌شمارد: روی‌آورد تقدم عاطفی که در آن ابتدا هیجان و سپس تعبیر و تفسیر ذهنی آن شکل می‌گیرد؛ و روی‌آورد بازخورد حرکتی که در آن هیجان پس از واکنش رفتاری ظاهر می‌شود.

الگوی فیزیولوژیکی لدر و نظریه شناختی بک

طبق الگوی فیزیولوژیکی لدر (Leder)، تجربه‌های قبلی و عوامل ژنتیکی به عنوان عوامل درونی با محرک‌های بیرونی تعامل کرده و ارزیابی‌های شناختی یا ناهشیار را فعال می‌سازند. لدر معتقد است احساس هیجان با برانگیختگی دستگاه عصبی مرکزی و تغییرات فیزیولوژیکی پیرامونی رابطه متقابل دوطرفه دارد، هرچند آگاهی از تغییرات پیرامونی از یک نظام بدنی به نظام بدنی دیگر متفاوت است و بازخوردهای گوناگونی ایجاد می‌کند. در زمینه بالینی نیز، آرون بک (Beck) در نظریه شناختی خود نشان می‌دهد که واکنش‌های هیجانی ناسازگار مانند افسردگی، از تعابیر و تفسیرهای غیرواقع‌بینانه فرد از خود و جهان اطراف ناشی می‌شوند و با واقعیت انطباق ندارند.

نظریه‌های شناختی نوین هیجان را به عنوان یک سیستم پردازش اطلاعات بررسی می‌کنند که در تعامل نزدیک با حافظه و یادگیری قرار دارد. در این میان، هاوارد لوانتال (Howard Leventhal) در الگوی فرآیند موازی (parallel processing model) خود معتقد است دو دستگاه هیجان و شناخت به طور همزمان و هم‌راستا فعال بوده و دارای سه مرحله مشترک ادراکی، تصمیم‌گیری و حافظه هیجانی هستند. لوانتال به همراه شرر (Scherrer) بحث درباره تقدم یا تأخر شناخت نسبت به هیجان را فاقد اهمیت عملی دانسته و هیجان را مکانیسمی چندمؤلفه‌ای تعریف می‌کنند. همچنین لوانتال و تومارکن تأکید دارند که مطالعه علمی هیجان باید با گزارش کلامی فرد از تجربه فاعلی و ذهنی‌اش آغاز گردد. طبق فرضیه انتظارات لوانتال، هر چقدر انتظارات فرد دقیق‌تر و شفاف‌تر باشند، احتمال برانگیختگی و هیجانی شدن او در مواجهه با رویدادها افزایش می‌یابد. او پردازش هیجان را در سه سطح حسی-حرکتی، طرحی یا ادراکی، و مفهومی یا انتزاعی تقسیم‌بندی می‌کند.

نظریه شبکه تداعی باور و همخوانی با خلق

رابطه متقابل خلق و حافظه در نظریه شبکه تداعی باور (Bower) و گیلیگان (Gilligan) تشریح شده است. این نظریه که برای تبیین خلقیات مثبت شاد غنی‌تر است، بیان می‌کند که شدت خلق با کارایی یادگیری همبستگی مثبت دارد. بر اساس اصل یادگیری همخوان با خلق، افراد محرک‌ها و تجاربی را که با خلق‌ وخوی فعلی آن‌ها همخوان باشد، راحت‌تر و با فراوانی بیشتری بازیابی و یادآوری می‌کنند. افزایش شدت خلق منفی توجه را به سمت مسائل رنج‌آور و محرک‌های بیرونی سوق می‌دهد.

حافظه هیجانی از دیدگاه پونسر و اسنایدر

از سوی دیگر، پونسر و اسنایدر (Ponser & Snyder) دو ساخت حافظه مستقل را معرفی کردند و معتقدند حافظه هیجانی (Emotion memory) نسبت به حافظه مواد عینی (Item memory) ماهیتی انتزاعی‌تر دارد. آن‌ها معتقدند هیجان‌ها سطح آگاهی فرد را ارتقا می‌دهند و محرک‌های محیطی معنای عاطفی خود را کسب می‌کنند. جفت شدن محرک‌های خنثی با رویدادهای عاطفی طی شرطی‌سازی کلاسیک، به آن‌ها معنای عاطفی می‌بخشد.

تحول هیجان در نوزادان فرآیندی پیچیده است که ریشه‌های عمیق زیست‌شناختی و تکاملی دارد. بر اساس پژوهش‌های تحولی بریج (Bridge)، نوزادان در بدو تولد ظرفیت تجربه هیجان را به ارث می‌برند، اما این ظرفیت در ابتدا به صورت کلی و تمایزنایافته است و به تدریج به سمت جلوه‌های اختصاصی حرکت می‌کند. رفتارهایی مانند گریه کردن و بازتاب چاپلنگ زدن (Cling) در نوزاد انسان و رفتارهای نمایشی اندام‌ها در جانوران رده پایین، نمونه‌هایی از الگوهای رفتاریِ ژنتیکی و بدون نیاز به یادگیری قبلی هستند. طبق نظر اندرو (Andrew)، پاسخ حفاظتی نوزاد در برابر محرک‌های آزاردهنده شامل رفتارهایی مثل بیرون آوردن زبان و لرزش سر و بدن است.

در تبیین کنش‌های اساسی نوزاد، واتسون (Watson) و ایزارد (Izard) الگوهای متمایزی را معرفی کرده‌اند که در جدول زیر مقایسه شده‌اند:

نظام‌های چندگانه ایزارد و تقدم تحولی هیجان

ایزارد معتقد است نظام‌های هیجانی از لحاظ تحولی بر نظام‌های شناختی مقدم هستند. او پردازش‌های هیجانی را عمدتاً غیرشناختی، خودکار و وابسته به ساختارهای زیرقشری مغز می‌داند. در الگوی او، پیوند ترس با پاسخ جنگ و گریز در سطح زیستی-روانی رخ می‌دهد، در حالی که پردازش اطلاعات ناهشیار طبق یافته‌های لویسکی برای ارگانیسم دشوارتر است. با این حال، ارزیابی‌های شناختی بعدی می‌توانند تجربه هیجانی را بازسازی کنند.

کارکرد انگیزشی هیجان و نظریه لیپر

در رابطه متقابل هیجان و شناخت، هیجان‌ها به عنوان عوامل برانگیزنده و پاداش‌دهنده رفتار عمل می‌کنند و شناخت‌ها برنامه‌ریزی اجرای این انگیزه‌ها را بر عهده دارند. لیپر (Leeper) در نظریه سازمانی-انگیزشی-ادراکی خود معتقد است هیجان‌ها کارکردی کاملاً مشابه با انگیزه‌ها دارند.

در نهایت، تودا (Toda) مطرح می‌کند که هیجان‌هایی مانند ترس و خشم با افزایش برپایی فیزیولوژیک، بقای ارگانیسم را تضمین می‌کنند و مؤلفه‌های شناختی به کودک اجازه می‌دهند تا با ترسیم تصویری از جهان، رفتارهای خودتنظیمی را در بازی و زندگی تسهیل کند؛ چرا که تعامل شناخت و هیجان بازی را شاداب می‌سازد در حالی که دخالت کشاننده‌های زیستی مانع آن می‌شود.

جلوه‌های چهره‌ای و ماهیچه‌های صورت، ابزارهای اصلی ابراز عواطف هستند که از بدو تولد به صورت زیستی برنامه‌ریزی شده‌اند. پژوهش‌های استر (Oster) و اکمن (Ekman) تأیید کرد که نوزادان زودرس علیرغم تولد پیش از موعد، تمام حالات چهره‌ای نوزادان کامل را بروز می‌دهند. همچنین نوزادان در هفته دوم و سوم زندگی می‌توانند حرکات ساده چهره مراقبین مانند گشودن دهان یا بیرون آوردن زبان را تقلید کنند. در این میان، ماهیچه‌های صورت نقش تعیین‌کننده‌ای دارند؛ برای مثال، انقباض عضلات چین‌دهنده مسئول ایجاد اخم در ابروها است، در حالی که انقباض عضلات حلقوی چشم سبب ایجاد چین در گوشه چشم و شکل‌گیری لبخند می‌شود.

تحول انواع لبخند در نوزادی

سیر تحولی لبخند نوزاد دارای سه مرحله اساسی است: لبخند درون‌زاد، لبخند برون‌زاد و لبخند اجتماعی. لبخند درون‌زاد بازتابی است و عمدتاً در خواب متناقض رخ می‌دهد؛ این لبخند پس از تولد کاهش یافته و بعد از ۶ ماهگی به ندرت دیده می‌شود. لبخند بیرونی (برون‌زاد) به دلیل کدهای ژنتیکی حتی در نوزادان نابینا نیز ظاهر می‌شود. لبخند اجتماعی از ۳ تا ۴ ماهگی به شدت تحت تأثیر شرطی‌سازی کنشی و پاداش والدین رشد می‌کند. نخستین لبخندها ناشی از کنش ۱ عضله تک هستند، اما به مرور زمان و در تعاملات اجتماعی، سایر ماهیچه‌ها فعال می‌شوند.

جدول زمانی ادراک و بازشناسی هیجان در کودکان

کودکان به مرور زمان توانایی تشخیص حالات عاطفی دیگران را کسب می‌کنند که این تحول شناختی بر اساس سن در جدول زیر خلاصه شده است:

شایان ذکر است طبق یافته‌های گری، اشتباه در بازشناسی تجلی‌های هیجانی در افراد با هوش بهنجار نیز دیده می‌شود. همچنین کودکان طبق آزمایش‌های روترت، موقعیت‌های با درجه ابهام بالا (مانند شانس برابر موفقیت یا شکست) را لذت‌بخش‌تر و پاداش‌دهنده‌تر می‌دانند.

پیوندهای عاطفی اولیه و چگونگی تحول آن‌ها، پایه‌های سلامت روان‌شناختی و جسمانی فرد را در بزرگسالی بنا می‌کنند. جان بالبی (Bowlby) معتقد است رفتارهای وابستگی نوزاد (مانند گریه و لبخند) دارای منشأ زیستی بوده و بقا را تسهیل می‌کنند. بالبی ۴ نظام کنترل رفتار را معرفی می‌کند که ابتدا به صورت ناهشیار تعامل دارند، اما با رشد هوش، تحت کنترل هشیارانه قرار می‌گیرند. این سیستم‌ها شامل نظام دلبستگی (حفظ نزدیکی فیزیکی به مراقب)، نظام پیوندجویی (برقراری ارتباط با دیگران برای یادگیری مهارت‌های اجتماعی) و نظام اکتشاف (انگیزه تعامل با محیط فیزیکی) هستند.

اثرات جدایی و الگوی دو مرحله‌ای هوفر

واکنش نوزاد به جدایی از مادر (اگر بیش از ۱ هفته طول بکشد) به نومیدی و گسستگی دائم می‌انجامد. بر اساس الگوی هوفر (Hofer)، این فرآیند دو مرحله دارد: وهله اعتراض که فازی حاد همراه با بی‌پناهی و ضربان قلب بالاست؛ و وهله نومیدی که فازی مزمن است. کاهش پاسخ‌دهی و حرکات نوزاد در فاز نومیدی، کارکردی سازش‌یافته دارد که به او کمک می‌کند خود را در برابر بیگانگان و خطرات محیطی حفظ کند.

تفاوت‌های شخصیتی در مدل گری

بر اساس نظریه زیستی شخصیت گری (Gray)، بعد روان‌رنجورخویی با سیستم بازدارنده رفتار (BIS) و خلق اجتنابی مرتبط است، در حالی که برون‌گرایی با سیستم فعال‌ساز رفتار (BAS) و خلق گرایشی پیوند دارد. از این رو، افراد برون‌گرا در مواجهه با رویدادهای مثبت، شادی عمیق و درون‌گرایان تنها احساس خرسندی را تجربه می‌کنند. رنج هیجانی بیشتر در روان‌رنجورها علاوه بر ظرفیت بالای تجربه هیجان‌های منفی، ناشی از افکار آشفته همراه با آن است.

آسیب‌های روان‌تنی و روان‌دردمندی

در حوزه اختلالات روان‌تنی، اشترن‌باخ (Sternbach) کل بیماری‌ها را دارای ماهیت روان‌تنی می‌داند که بر اثر انحراف پاسخ‌های بدنی ایجاد می‌شوند. تفاوت‌های فیزیولوژیکی این اختلالات بر اساس دیدگاه ماهلر (Mahler) در جدول زیر آمده است:

در نهایت، افراد مبتلا به روان‌دردمندی (Psychopathy) به دلیل حساسیت خودمختار بالا به آدرنالین (طبق یافته شاختر و لاتن) و عدم ترس مفرط مزمن (طبق نظر مندلر)، ویژگی‌های متفاوتی نشان می‌دهند.