مخچه و دیانسفالون

بخش‌های ساقه مغز و مکان‌دهی هسته‌ها

ساقه مغز یکی از حیاتی‌ترین بخش‌های دستگاه عصبی مرکزی است که از ساختارهای متعددی تشکیل شده و هسته‌های عصبی گوناگونی را در خود جای داده است. شناخت دقیق موقعیت آناتومیک این هسته‌ها برای درک عملکردهای حسی، حرکتی و خودمختار اهمیت بالایی دارد. هسته‌های ساقه مغز به طور مشخص در بخش‌های مختلف آن یعنی بصل‌النخاع (medulla oblongata)، پل مغزی (pons) و مغز میانی (midbrain) توزیع شده‌اند.

هسته‌های مستقر در بصل‌النخاع (Medulla Oblongata)

یکی از ساختارهای مهم، هسته cuneatus است. این هسته به طور دقیق در بخش بصل‌النخاع (medulla oblongata) قرار گرفته است. یک اشتباه رایج در کالبدشناسی ساقه مغز این است که فرض شود هسته cuneatus در پل مغزی (pons) قرار دارد، در حالی که این هسته بخشی از ساختارهای بصل‌النخاع می‌باشد. علاوه بر هسته cuneatus، هسته‌های دیگری نیز در بصل‌النخاع مستقر هستند؛ از جمله هسته solitary، هسته ambiguus و هسته inferior olivary (زیتونی تحتانی). هر ۳ هسته مذکور در medulla oblongata یا همان بصل‌النخاع واقع شده‌اند.

هسته‌های پل مغزی و ارتباطات خودمختار

در مقابل هسته‌های بصل‌النخاع، هسته‌های دیگری نیز وجود دارند که در بخش‌های دیگر ساقه مغز نظیر پل مغزی قرار گرفته‌اند. برای مثال، هسته superior olivary (زیتونی فوقانی) برخلاف هسته زیتونی تحتانی، در پل مغزی (pons) قرار دارد. بنابراین، بسیار مهم است که میان هسته inferior olivary که در بصل‌النخاع مستقر است و هسته superior olivary که در پل مغزی قرار گرفته، تمایز قائل شویم و مکان هر یک را به درستی به خاطر بسپاریم.

علاوه بر این هسته‌ها، ساقه مغز شامل هسته‌های مربوط به اعصاب مغزی با عملکردهای ویژه است. عصب oculomotor (عصب ۳ مغزی) دارای یک هسته پاراسمپاتیک اختصاصی است. هسته پاراسمپاتیک مربوط به عصب oculomotor، هسته Edinger-Westphal نام دارد. این هسته در ساقه مغز قرار دارد و نباید آن را با ساختارهای محیطی اشتباه گرفت. برای نمونه، هسته یا گره ciliary (مژگانی) یک هسته پاراسمپاتیک مغزی نیست، بلکه یک گره اتونوم محیطی است؛ در حالی که هسته Edinger-Westphal هسته اصلی و داخلی پاراسمپاتیک برای عصب oculomotor به شمار می‌رود.

موقعیت آناتومیک و فضای جمجمه‌ای مخچه

مخچه (cerebellum) یکی از اجزای اصلی مغز پسین است که نقش مهمی در هماهنگی حرکتی و حفظ تعادل ایفا می‌کند. شناخت موقعیت آناتومیک عمومی مخچه و مجاورت‌های آن برای درک ارتباطات ساختاری سیستم عصبی مرکزی بسیار ضروری است. مخچه از نظر موقعیت فضایی در خلف پل مغزی (pons) قرار گرفته است و با آن ارتباط ساختاری نزدیکی دارد. یک اشتباه شایع این است که مخچه در جلوی pons تصور شود که کاملاً نادرست و برخلاف یافته‌های کالبدشناسی است. علاوه بر این، مخچه به طور کامل در فضای جمجمه‌ای خلفی (posterior cranial fossa) واقع شده است، در حالی که برخی از دانشجویان به اشتباه آن را در فضای جمجمه‌ای میانی فرض می‌کنند که این مورد نیز یک تصور نادرست است.

کرمینه، لوب خلفی و زوائد tonsil

هنگام بررسی کالبدشناسی سطحی مخچه، بخش‌های مختلفی را در خط وسط و بخش‌های جانبی مشاهده می‌کنیم. کرمینه (vermis) بخش میانی مخچه است که لوب‌های مختلف را به هم متصل می‌کند. یکی از ساختارهای مهم مستقر در کرمینه، بخش uvula است. بخش uvula به طور دقیق جزئی از کرمینه (vermis) در لوب posterior (خلفی) مخچه به شمار می‌رود. در طرفین بخش uvula، زوائد برجسته‌ای به نام tonsil (لوزه‌های مخچه‌ای) قرار دارند. زوائد tonsil در طرفین uvula و به طور مشخص در سطح تحتانی مخچه قرار گرفته‌اند. یک نکته بسیار مهم و کنکوری این است که زوائد tonsil در سطح تحتانی مخچه قرار دارند، نه در سطح فوقانی آن؛ موضوعی که در آزمون‌های کالبدشناسی بسیار مورد توجه طراحان سوال قرار می‌گیرد و عدم توجه به سطح تحتانی یا فوقانی بودن آن می‌تواند منجر به اشتباه در پاسخگویی شود.

پرده مغزی فوقانی و بخش lingula

بخش دیگری از مخچه که در مجاورت ساختارهای بطنی و پرده‌های مغزی قرار دارد، lingula نام دارد. در ساختار ساقه مغز و ارتباط آن با مخچه، پرده مغزی فوقانی (superior medullary velum) به عنوان بخشی از سقف بطن چهارم عمل می‌کند. در پشت پرده مغزی فوقانی، بخش lingula مخچه قرار گرفته است. داوطلبان باید مراقب باشند که بخش nodule مخچه را با این موقعیت اشتباه نگیرند، چرا که در پشت پرده مغزی فوقانی، بخش lingula مخچه قرار دارد، نه بخش nodule. این ساختارهای ظریف آناتومیک مرزهای مهمی را با فضاهای بطنی مغز تشکیل می‌دهند.

هسته‌های عمقی مخچه و چیدمان فضایی آن‌ها

ماده خاکستری مخچه علاوه بر قشر خارجی، شامل هسته‌های عمقی نیز می‌باشد که به عنوان ایستگاه‌های رله برای سیگنال‌های خروجی مخچه عمل می‌کنند. مخچه دارای ۴ هسته عمقی اصلی است که اطلاعات را از قشر مخچه دریافت کرده و به سایر بخش‌های سیستم عصبی مرکزی ارسال می‌نمایند. این هسته‌ها به نام‌های dentate، emboliform، globus و fastigial شناخته می‌شوند. شناخت موقعیت فضایی و ترتیب قرارگیری این هسته‌ها از نظر آناتومیک بسیار حائز اهمیت است.

ترتیب هسته‌های عمقی مخچه از خارج به داخل (از سمت لترال به مدیال) به صورت مشخص شامل dentate، سپس emboliform، بعد از آن globus و در نهایت fastigial است. در این چیدمان فضایی منظم، هسته dentate به عنوان خارجی‌ترین (lateral) هسته عمقی مخچه عمل می‌کند، در حالی که هسته fastigial داخلی‌ترین (medial) هسته در میان این ۴ هسته به شمار می‌رود. یکی از اشتباهات رایج داوطلبان آزمون‌های علوم پایه پزشکی این است که این ترتیب فضایی را معکوس فرض کنند یا جایگاه هسته داخلی و خارجی را با یکدیگر جابجا کنند، مثلاً بگویند ترتیب از خارج به داخل با هسته fastigial شروع می‌شود که کاملاً نادرست و گمراه‌کننده است.

راه ارتباطی گلوبوس-امبولیفورم-روبرال

این هسته‌های عمقی، مبدأ مسیرهای عصبی مهمی هستند که به ساقه مغز و سایر نقاط هدایت می‌شوند. یکی از این مسیرهای کلیدی، راه globus-emboliform-rubral نام دارد. این راه ارتباطی عصبی، همان‌طور که از نامش پیداست، از هسته‌های عمقی globus و emboliform منشأ می‌گیرد. این راه از طریق cerebellar peduncle فوقانی (پدانکل فوقانی مخچه) وارد ساقه مغز می‌شود. یک نکته کلیدی که باید به آن توجه ویژه داشت این است که راه globus-emboliform-rubral از پدانکل فوقانی وارد ساقه مغز می‌شود، نه از cerebellar peduncle تحتانی (پدانکل تحتانی مخچه) که این موضوع نیز از دیگر نکات چالش‌برانگیز در سوالات امتحانی به شمار می‌آید. پس از ورود به ساقه مغز، فیبرهای این راه حرکتی در همان سطح مغز میانی یا همان midbrain تقاطع (cross) می‌کنند تا به هسته قرمز (red nucleus) در سمت مقابل برسند و مسیر خود را کامل نمایند.