تعریف انگیزش و تمایز آن با انگیزه و هیجان
مطالعه انگیزش در روانشناسی علمی مسیر پر فراز و نشیبی را طی کرده است. روان‌شناسان امروزی سازه قدیمی «اراده» را با دو سازه علمی انگیزش و هیجان جایگزین کرده‌اند؛ زیرا تفکر و احساس را قبول دارند اما اراده را به عنوان یک متغیر تبیین‌کننده علمی رد می‌کنند. اگرچه انگیزش و هیجان در فرآیند فعال کردن، تداوم و جهت‌دهی به الگوهای رفتاری کلی ارگانیسم با یکدیگر شباهت بنیادین دارند، اما دو مفهوم مجزا هستند. انگیزش به علل و چرایی رفتارهای گوناگون انسان می‌پردازد و نیرویی است که رفتار را آغاز و هدایت می‌کند، در حالی که هیجان تجلی بیرونی احساسات و عواطف درونی ارگانیسم به شمار می‌رود. برای توصیف این مفاهیم، نظریه‌پردازان مختلف کلیدواژه‌های متفاوتی را ارائه داده‌اند؛ برای مثال، انگیزش در نظریه اتکینسون با کلیدواژه تلاش، در نظریه کلارک هال با کشاننده، نزد زیگموند فروید با غریزه و در نظریه انتظار-ارزش با ارزش تعریف می‌شود. همچنین، هب انگیزش را گرایش به ارائه فعالیت منظم از سطح خواب تا بیداری می‌داند، در حالی که مورفی آن را نشانه‌ای از وابستگی رفتار به طبیعت و ساختار درونی ارگانیسم قلمداد می‌کند و راپاپورت انگیزه را به صورت یک نیروی اشتهاآور درونی متمایز می‌سازد. از نظر اش، انگیزش مجموعه‌ای از عوامل مختلف هشیار و ناهشیار فعالیت روانی است که اراده و رفتار بر اساس آن پی‌ریزی می‌شود.
علاوه بر این، باید بین دو واژه انگیزه و انگیزش تمایز قائل شد. انگیزه یک گرایش درونی نسبتاً پایدار و مستقل از موقعیت است، اما انگیزش به موقعیت خاص بستگی داشته و حاصل تعامل متغیرهای پیچیده ارگانیزمی و محیطی است؛ به محض اینکه یک گرایش درونی (انگیزه) منجر به بروز احساس و رفتار شود، این پدیده به سطح انگیزش ارتقا می‌یابد. کتل نیز معتقد است محرک‌ها و محیط بیرونی در یک زمان خاص موقعیت نام دارند، در حالی که حالت و وضعیت درونی ارگانیسم نشان‌دهنده مزاج و خلق است. انگیزش یک سازه عینی و قابل مشاهده مستقیم نیست، بلکه یک سازه فرضی و استنباطی است که ما آن را بر اساس مشاهده رفتار و محرک‌های محیطی استنباط می‌کنیم. به اعتقاد بال، انگیزش فرآیندهای روان‌شناختی بسیار متعددی را در بر می‌گیرد و به همین دلیل هیچ نظریه واحدی قادر به ارائه یک تصویر کامل از تمامی ابعاد آن نیست. این پیچیدگی باعث شد وودورث با افزودن عامل ارگانیسم (O) به مدل خطی محرک-پاسخ، مدل S-O-R را ارائه دهد که نشان می‌دهد پاسخ جاندار علاوه بر محرک، به حالت تعاملی فیزیولوژیکی-روان‌شناختی ارگانیزم نیز بستگی دارد.
انگیزه گرایشی نسبتاً ثابت و مستقل از موقعیت است، در حالی که انگیزش حاصل تعامل متغیرهای ارگانیزمی و محیطی بوده و به موقعیت بستگی دارد.
| سازه | ویژگی اصلی | وابستگی به موقعیت |
|---|---|---|
| انگیزه | گرایش درونی ثابت | مستقل از موقعیت |
| انگیزش | فعال‌کننده رفتار | وابسته به موقعیت |
| هیجان | تجلی بیرونی عواطف | وابسته به موقعیت |
واژگان کلیدی
- انگیزه
- گرایش درونی نسبتاً ثابت و پایدار ارگانیسم که مستقل از موقعیت عمل می‌کند.
- انگیزش
- سازه فرضی و استنباطی مربوط به علل و چرایی رفتار که از تعامل متغیرهای درونی و محیطی در یک موقعیت خاص پدید می‌آید.
- هیجان
- تجلی بیرونی احساسات و عواطف درونی ارگانیسم که رفتار را فعال و جهت‌دهی می‌کند.
- سازه استنباطی
- سازه‌ای فرضی که به طور مستقیم قابل مشاهده و اندازه‌گیری نیست و از طریق نشانه‌های رفتاری استخراج می‌شود.
اشتباه‌های رایج
- اشتباه است اگر انگیزش را تجلی بیرونی احساسات و هیجان را علت رفتار بدانیم؛ رابطه این دو دقیقاً برعکس است.
- انگیزه و انگیزش یکسان نیستند؛ انگیزه گرایشی ثابت و مستقل از موقعیت است در حالی که انگیزش به موقعیت بستگی دارد.
- انگیزش سازه‌ای عینی و مستقیماً قابل مشاهده نیست، بلکه سازه‌ای فرضی و استنباطی است.
- مدل رفتار وودورث یک مدل خطی S-R بدون حضور ارگانیسم نیست، بلکه مدل تعاملی S-O-R است.
جمع‌بندی این مفهوم
- سازه اراده در روانشناسی مدرن با دو مفهوم علمی انگیزش و هیجان جایگزین شده است.
- انگیزش به علل و چرایی رفتار می‌پردازد در حالی که هیجان تجلی بیرونی احساسات درونی است.
- نظریه‌پردازان مختلف انگیزش را با مفاهیمی چون تلاش، کشاننده، غریزه و ارزش تعریف کرده‌اند.
- انگیزه گرایشی پایدار است که با بروز رفتار و احساس به سطح انگیزش ارتقا می‌یابد.
- انگیزش سازه‌ای استنباطی است و طبق مدل S-O-R پاسخ‌ها به حالت تعاملی ارگانیسم بستگی دارند.
نکتهٔ تکمیلی
فیلسوفان باستان مانند افلاطون و ارسطو ذهن انسان را سه بخشی می‌دانستند: شناختی (تفکر)، عاطفی (احساس) و ارادی (خواستن و اراده). مفهوم «اراده» برای قرن‌ها مفهوم مرکزی تبیین رفتار بود. اما در اواخر قرن نوزدهم و با آغاز روانشناسی علمی، محققان متوجه شدند اراده مفهومی بسیار مبهم و غیرقابل اندازه‌گیری است. روان‌شناسان با جایگزین کردن آن با انگیزش (چرا رفتار رخ می‌دهد) و هیجان (چگونه واکنش نشان می‌دهیم)، توانستند رفتارهای انسانی را در آزمایشگاه‌ها به شکل عینی‌تری مورد مطالعه قرار دهند و فرضیه‌های قابل آزمایش بسازند.