اساس نظریه‌های روان‌شناختی چیست

کاهش کشاننده و اصول لذت و تعادل

طبقه‌بندی نظریه‌های روان‌شناختی انگیزش نشان می‌دهد که نظریه‌های کاهش کشاننده، مانند روان‌تحلیل‌گری فروید و نظریه رفتاری کلارک هال، بر اهمیت کاهش تنش‌های زیستی تاکید دارند. نظریه انسان‌نگری در دسته نظریه‌های شناختی قرار می‌گیرد و نظریه‌های لوین، انگیزه پیشرفت و یادگیری اجتماعی در گروه نظریه‌های انتظار-ارزش طبقه‌بندی می‌شوند. نظریه روان‌تحلیل‌گری فروید با وجود ارائه تبیین‌های عمیق، از اعتبار تجربی و آزمایشی بالایی برخوردار نیست. در این نظریه، اصل لذت که اولین بار توسط بنتام مطرح شد، بیان می‌کند که کسب لذت ناشی از رهایی از یک نیاز یا رسیدن به آزادی است؛ به طوری که جاندار دست به عمل جدیدی نمی‌زند مگر اینکه ارضا نشده باشد. در مقابل، والتر کنون اصل تعادل حیاتی (همئوستاز) را مطرح کرد که بر نوسان دائمی جاندار بین آرامش و فعالیت برای حفظ توازن سلولی تاکید دارد.

بقای انرژی و پویایی روانی

فروید با پذیرش اصل بقای انرژی هرمن هلم‌هولتز معتقد بود که انرژی درونی بدن به وجود نمی‌آید و از بین نمی‌رود، بلکه از حالتی به حالت دیگر تغییر شکل می‌دهد. در نظام روان‌تحلیل‌گری، اساس رفتار انگیزشی حاصل تعارض بین سرمایه‌گذاری روانی من (ego) و سرمایه‌زدایی روانی آن است. به هنگام ارضای نیازها، انرژی جنبشی آزاد شده و تبدیل به انرژی پتانسیل می‌شود تا برای سرمایه‌گذاری‌های بعدی ذخیره گردد. عدم دسترسی فرد به موضوع عشق، نمونه‌ای از سرمایه‌زدایی روانی است که وقتی تحقق هدف به جای لذت به آزردگی بینجامد، توسط ساختار من برقرار می‌شود.

کشاننده مرگ و بقای نسل

فروید کشاننده‌ها را مستقل و وادارکننده می‌دانست که نمی‌توان آن‌ها را ارادتاً حذف کرد. او تمایلات جنسی را برای بقای نسل (نوع) و انگیزه‌های گرسنگی و تشنگی را برای ادامه حیات فردی ضروری می‌دانست. مفهوم کشاننده مرگ (تاناتوس) نتیجه منطقی مفهوم نیروانا یا خشنودی مطلق است که در آن هیچ نیاز ارضا نشده‌ای وجود ندارد. فروید وجود این کشاننده را با مشاهده رفتارهای تکراری اجباری در کودکان، مانند تکرار ملال‌آور بازی مخفی کردن اشیاء (عروسک) و تکرار کابوس‌ها توجیه می‌کرد.

ساختارهای سه گانه شخصیت

فروید شخصیت را متشکل از سه ساختار نهاد (ID)، من (Ego) و فرامن (Superego) می‌داند. نهاد مخزن اصلی لیبیدو است، بر پایه اصل لذت عمل می‌کند و بیشترین قدرت را در دوره نوزادی دارد. فرامن بر خلاف من، تکانه‌های غیرمقبول نهاد را به تأخیر نمی‌اندازد بلکه مستقیماً با آن‌ها مقابله کرده و سدشان می‌کند. شکل‌گیری فرامن با همانندسازی با والد همجنس در مرحله آلتی (احلیلی) پس از عقده ادیپ آغاز می‌شود. من ارگان اجرایی شخصیت است که باید بین نهاد، فرامن و واقعیت سازش ایجاد کند. محتوای من ترکیبی از فرآیندهای هشیار (تصمیم‌ها)، نیمه‌هشیار (خاطرات قابل دسترس) و ناهشیار (مکانیزم‌های دفاعی) است. در روان‌تحلیل‌گری امروزی، تمرکز درمان از نهاد و تحلیل رؤیا به سمت من و فرآیندهای یادگیری تغییر یافته است. معیارهای سنجش کنش من شامل مکانیسم‌های دفاعی، تأخیر ارضا و سبک شناختی است.

ماهیت اضطراب و تعارض‌های روانی

تعارض بین امیال شخصی (بن) و قوانین جامعه (من) مبنای اصلی روان‌آزردگی است. فروید در آخرین دیدگاه خود، اضطراب را پدیدآورنده سرکوبگری و یک علامت‌شناختی از سوی من برای فعال‌سازی مکانیزم‌های دفاعی دانست. اضطراب اخلاقی ناشی از تعارض میان نهاد و فرامن (ترس از عذاب وجدان) است، در حالی که اضطراب روان‌رنجوری حاصل تعارض بین کامرواسازی غریزی نهاد و واقعیت (من) است.

مکانیزم‌های دفاعی و نقد آن

مکانیزم‌های دفاعی راهکارهای ناهشیار من برای کاهش اضطراب هستند. واپس‌زنی (انکار ناهشیار خاطرات) با سرکوب‌سازی (اجتناب هشیار از افکار) متفاوت است. والایش، مناسب‌ترین شیوه برای رویارویی با تکانه‌های جنسی و پرخاشگری است که به بقای تمدن کمک می‌کند. عقلانی‌سازی با جدا کردن ادراک از هیجان به افراد کمک می‌کند منطقی عمل کنند. فرافکنی انتساب امیال ناخوشایند خود به دیگران است و دفاع ادراکی (مانند کوری هیستریکی) ادراکات تهدیدکننده را از هشیاری دور نگه می‌دارد. واپس‌روی نیز بازگشت به مراحل رشد قبلی است؛ فروید آن را پاسخ به استرس و لوین آن را تحولی منفی ناشی از افزایش پتانسیل درون‌فردی و تضعیف مرزها می‌دانست. کارل راجرز استفاده از این مکانیزم‌ها را مخل تعادل نیازها می‌داند.

رفتارگرایی مکانیکی و مفهوم سایق

کلارک هال در حوزه رفتارگرایی کلاسیک (مانند پاولف و ثرندایک)، الگویی مکانیکی ارائه داد که در آن فرایندهای عالی ذهن و شناخت علت رفتار محسوب نمی‌شوند. قانون اثر ثرندایک مبتنی بر لذت‌طلبی مربوط به گذشته (تقویت پاسخ‌های قبلی) است، در حالی که دیدگاه فروید بر لذت‌طلبی مربوط به آینده (انتظار لذت) استوار است. در روان‌شناسی تجربی، واژه سایق یا کشاننده (Drive) به دلیل وضوح، قابلیت اندازه‌گیری و مبنای فیزیولوژیکی تجربی محکم (مانند فعال شدن هسته‌های جانبی هیپوتالاموس در گرسنگی) جانشین واژه مبهم غریزه شد. مؤلفه‌های اصلی تبیین‌کننده فرآیند انگیزشی در نظریه سایق هال شامل چهار مؤلفه منبع، نیروی محرک، هدف و شیء هستند.

فرمول تعاملی رفتار و تفاوت‌های ساختاری

هال کشاننده را یک منبع انرژی غیرجهت‌دار می‌دانست که با ادغام کشاننده‌های مختلف نیرومندتر می‌شود. جهت‌دهی و شکل‌دهی دقیق رفتار تحت فرمان متغیر عادت (Habit) است. رابطه میان کشاننده (D) و عادت (S_HR) در تعیین پتانسیل واکنش (S_ER) به صورت مضربی است (S_ER = D × S_HR). بعدها متغیر مشوق (K) نیز به این فرمول افزوده شد و رابطه به شکل ضربدری باقی ماند (صفر بودن هر یک، رفتار را غیرممکن می‌کند). اندازه پاداش تأثیری فوری بر عادت ندارد؛ عادت مقاوم است و تنها با فزونی تعداد تقویت و به‌تدریج رشد می‌کند، در حالی که پاداش فوراً عملکرد را تغییر می‌دهد. فاصله زمانی بین ارائه محرک تا شروع پاسخ را نهفتگی می‌نامند.

مقایسه نظام هال و فروید

در نظام هال، عادت نقشی مشابه با من (ایگو) در روان‌تحلیل‌گری دارد زیرا هر دو وظیفه جهت‌دهی به رفتار را بر عهده دارند؛ در حالی که کشاننده و نهاد انرژی حرکت را فراهم می‌کنند. با این حال، فروید انسان را یک سیستم بسته روان‌پویشی می‌دانست، در حالی که هال معتقد بود افزایش محرومیت موجب بیشتر شدن کل انرژی پویای در دسترس ارگانیسم می‌شود. هر دو پذیرفته‌اند که کاهش تنش درونی حاصل از ارضای نیاز، لذت و آرامش به همراه دارد.

کشاننده‌های ثانویه و ناکامی

هال در ابتدا کشاننده‌ها را صرفاً وابسته به نیاز مستقیم فیزیولوژیک می‌دانست، اما آزمایش‌های اساسی میلر در مورد ترس نشان داد که ترس می‌تواند به عنوان یک کشاننده ثانوی (اکتسابی) عملکرد انگیزشی پیدا کند. ترس از طریق شرطی‌سازی کلاسیک پاولفی شکل می‌گیرد و ارگانیسم را به انجام رفتارهایی جهت کاهش تنیدگی سوق می‌دهد. همچنین، امسل نشان داد که قطع ناگهانی جریان تقویت (ناکامی) نیز اثری انگیزشی شبیه کشاننده دارد و فراوانی واکنش را بالا می‌برد. طبق قوانین لاوسون، هرچه انگیزه و نیاز اولیه شدیدتر باشد، گرایش به پرخاشگری پس از ناکامی تندتر خواهد بود. براون و فاربر نیز دریافتند که شدت ناکامی نسبت مستقیم با تمایل جاندار برای دسترسی به هدف دارد.

اضطراب و تفاوت‌های فردی

اضطراب به عنوان یک عامل انگیزشی مهم بررسی می‌شود. مقیاس اضطراب آشکار تیلور (استخراج‌شده از MMPI) واکنش‌پذیری هیجانی به محرک‌های آزاردهنده را ارزیابی می‌کند. در نظریه اشپیل‌برگر، اضطراب آشکار واکنشی موقعیتی معادل انرژی جنبشی است، در حالی که اضطراب پنهان منعکس‌کننده پتانسیل پایای تفاوتی افراد برای اضطرابی شدن (انرژی پتانسیل) است.

غرایز و رفتارشناسی طبیعی

رفتار غریزی پدیده‌ای غیر‌اکتسابی، ثابت و یکنواخت در میان اعضای یک گونه است که با بازتاب‌های حرکتی ساده تفاوت دارد و زنجیره‌ای پیچیده را تشکیل می‌دهد. داروین با اصل پیوستگی نشان داد رفتارهای انسان نیز ریشه در غرایز ارثی دارد. لورنس و تین‌برگن معتقد بودند هر الگوی رفتاری دارای منبع انرژی اختصاصی است که انباشته شده و با بروز رفتار تخلیه می‌شود. در غیاب محرک راه‌انداز، کنش‌های بیهوده (تهی) بروز می‌کنند. در موقعیت‌های تعارضی، ممانعت از کنش‌های مسلط موجب سرریز شدن انرژی و بروز رفتارهای جابه‌جایی می‌شود. پرخاشگری از نظر فروید ویرانگر است، اما پژوهشگران رفتاری آن را کشاننده‌ای ضروری برای بقا می‌دانند. فرضیه پالایش ابراز می‌دارد مشاهده رفتارهای انگیزشی دیگران سبب کاهش آن انگیزه در تماشاگر می‌شود.

فضای زندگی و پویایی آن

کورت لوین در نظریه میدانی خود، فضای زندگی (Life Space) را محور قرار داد که شامل تمام واقعیت‌های درون‌ذهنی فرد در زمان حال است. لوین تحلیل رشد تاریخی گذشته را فاقد اولویت می‌داند و معتقد است گذشته و آینده باید از دریچه تأثیر در زمان حال بررسی شوند. محیط روان‌شناختی ادراک‌شده در فضای زندگی یک واقعیت درون‌ذهنی است و لزوماً با متغیرهای فیزیکی جهان خارج یکسان نیست. فضای زندگی در هر لحظه پویا و تغییرپذیر است، زیرا تعداد مناطق آن بر اساس تفاوت‌های روان‌شناختی فرد تعیین می‌شود. مناطق محیطی نشان‌دهنده گام‌ها و رفتارهای وسیله‌ای (مانند پول یا ابزار) برای رسیدن به اهداف هستند. باز بودن فضای حرکت آزاد، صرفاً مجموعه مناطقی است که فرد به آن‌ها دسترسی دارد و الزاماً دستیابی به هدف را تضمین نمی‌کند.

نیرو، تنش و واپس‌روی

در نظریه میدانی، سازه پویشی فرد است که انرژی لازم برای رفتار را از طریق تنش فراهم می‌سازد. نیروی دستیابی به هدف با تنش و جذابیت هدف رابطه مستقیم و با فاصله روانی (ادراک فرد از فاصله تا هدف) رابطه عکس دارد؛ اما گاهی جذابیت هدف آن‌قدر زیاد است که فاصله روانی را بی‌تأثیر می‌کند. واپس‌روی زمانی رخ می‌دهد که پتانسیل درون‌فردی افزایش یابد و منجر به تضعیف مرزها و عدم تمایز واقعیت از تخیل شود. ایجاد مانع در مسیر هدف و ناکامی، پتانسیل درون‌فردی را بالا برده و به واپس‌روی می‌انجامد. اندیشیدن و تخیل هدف نیز می‌تواند تنش روانی را تخفیف دهد.

تعارض‌ها و اثر زایگارنیک

لوین تعارض‌ها را بر اساس جهت نیروها تحلیل کرد. تعارض نزدیکی-دوری نسبتاً پایدار است؛ نزدیک شدن به هدف میزان اجتناب را افزایش می‌دهد (شیب دوری میلر تندتر از نزدیکی است). در تعارض دوری-دوری، فرد با دو هدف نامطبوع مواجه است و تعارض پایدار را با ترک میدان (افزایش فاصله روانی از هر دو) رفع می‌کند. اثر زایگارنیک نشان می‌دهد که افراد تکالیف ناتمام را بهتر از تکالیف کامل یادآوری می‌کنند، زیرا تنش ایجادشده در منطقه درون‌فردی با اتمام فعالیت برطرف نشده و باقی می‌ماند. قصد دستیابی به هدف با ایجاد تنش بزرگ‌تر از صفر همخوانی دارد. در آزمایش‌های بازشناسی، تکالیف بدون هدف کمتر بازشناسی می‌شوند. افزایش زمان بین توقف کار و فرصت مجدد، گرایش به بازشناسی را کاهش می‌دهد. کودکانی که شدیداً تحت نظر کار قرار دارند، به دلیل انگیزه درونی پایین و نبود تنش، بازشناسی کمتری نشان می‌دهند.

نیاز به پیشرفت و آزمون‌های فرافکن

در ساختار نظریه هنری موری، نیاز به پیشرفت کوششی جهت فائق آمدن بر مشکلات، رقابت با دیگران و افزایش عزت نفس در صورت موفقیت است. موری آزمون اندریافت موضوع (TAT) را ابداع کرد که بر این فرض استوار است که آزمودنی برای آشکارسازی عقده‌های ناهشیار خود، در یک موقعیت اجبار برای فرافکنی تخیلات قرار می‌گیرد. او رفتار نمایشی را با ویژگی‌هایی چون ابراز هیجانات سطحی، تلاش برای شیفته کردن دیگران و تمایل به دیده شدن تعریف کرد. دیوید مک‌کله‌لند با استفاده از آزمون TAT تجدیدنظرشده، بر پدیده انگیزه پیشرفت و رابطه آن با رشد اجتماعی-اقتصادی تمرکز کرد.

فرمول تعارض پیشرفت اتکینسون

اتکینسون انگیزه پیشرفت را یک خصیصه ثابت شخصیتی معرفی می‌کند (برخلاف هال و لوین که ویژگی‌های فردی را موقتی می‌دانند). رفتار معطوف به پیشرفت نتیجه تعارض هیجانی بین گرایش امید به موفقیت (Ts) و گرایش اجتناب از شکست (Taf) است. فرمول گرایش به امید موفقیت به صورت ضربی است: امید به موفقیت (Ts) = انگیزه موفقیت (Ms) × احتمال موفقیت (Ps) × ارزش تشویقی موفقیت (Is). ارزش تشویقی با احتمال موفقیت رابطه معکوس دارد (Is = ۱ - Ps)؛ یعنی کارهای بسیار آسان افتخار کمتری ایجاد می‌کنند و پاداش‌های بیرونی لزوماً احتمال رفتار را بالا نمی‌برند. در این فرمول، احتمال موفقیت منعکس‌کننده جنبه شناختی (انتظارات) و انگیزه موفقیت منعکس‌کننده ظرفیت هیجانی/عاطفی است.

ترس از شکست و پویایی رفتار

گرایش به اجتناب از شکست حاصل‌ضرب انگیزه اجدانب از شکست (Maf)، احتمال شکست (Pf) و ارزش تحریکی شکست (If) است. ارزش تحریکی شکست یک ارزش منفی مبنتی بر شرم است و هرچه تکلیف ساده‌تر باشد، شرمساری فرد از شکست بیشتر خواهد بود. مندلر و ساراسون پرسشنامه اضطراب امتحان (TAG) را با ۳۹ ماده برای سنجش انگیزه اجتناب از شکست طراحی کردند. اتکینسون به جای تعادل حیاتی (هموستاز)، به اصل پویایی رفتار (با همراهی بچ) معتقد بود؛ جاندار دائماً فعال است و از یک فعالیت به فعالیت دیگر می‌رود. افراد دارای انگیزه پیشرفت بالا تکالیف با درجه دشواری متوسط (Ps = ۰.۵) را برمی‌گزینند زیرا کوشش را عاملی تعیین‌کننده می‌دانند، در حالی که افراد با انگیزه پایین سراغ تکالیف بسیار آسان یا بسیار سخت می‌روند تا از شرمساری یا ریسک اجتناب کنند. بروز فعالیت حاصل‌جمع برآیند گرایش‌های درونی و بیرونی است.

موقعیت‌گرایی والتر میشل

در یادگیری اجتماعی، والتر میشل با رد نظریات سنتی، معتقد است تعمیم‌پذیری رفتارهای خاص به ندرت اتفاق می‌افتد؛ زیرا رفتارها موقعیت‌اختصاصی (Situation-specific) هستند و تعمیم زمانی ممکن است که پاداش در موقعیت‌های مختلف یکسان باشد. او معتقد بود توانایی تأخیر ارضا صرفاً یک ویژگی درون‌روانی (مانند من در نظر فروید) نیست، بلکه تحت کنترل مستقیم محرک‌های اجتماعی قابل دستکاری قرار دارد. طرفداران تبیین موقعیتی نشان می‌دهند که ممکن است رفتارهایی با فنوتیپ‌های متفاوت (ظاهر حرکتی متفاوت) دارای ژنوتیپ (علت و منشأ درونی) کاملاً یکسانی باشند. در مقابل، اسکینر یادگیری مشاهده‌ای را مردود می‌دانست و معتقد بود یادگیری شناختی نقشی ندارد؛ اما لیبرت و اشپیگلر نشان دادند مواجهه با الگو کافی نیست و جلب توجه الزامی است که این امر تفاوت بین اکتساب (یادگیری) و عملکرد را نشان می‌دهد. یادگیری نهفته تولمن نیز نشان داد یادگیری زمانی نمایان می‌شود که پاداش وجود داشته باشد.

فرمول پتانسیل رفتار راتر

مرکز ثقل نظریه جولیان راتر بر رفتار اجتماعی، انتظار تقویت و موقعیت روان‌شناختی استوار است. پتانسیل بروز یک رفتار (BP) به دو عامل انتظار تقویت (E) و ارزش تقویتی آن هدف (RV) در یک موقعیت بستگی دارد و رابطه آن‌ها ضربی است. انتظار، یک احتمال فاعلی (ذهنی) است که ممکن است با واقعیت تطابق نداشته باشد. تعمیم انتظار زمانی که تجارب فرد اندک است بیشتر رخ می‌دهد، زیرا تجارب زیاد به تفکیک دقیق‌تر موقعیت‌ها کمک می‌کند. راتر نیازهای شش‌گانه اساسی انسان را اکتسابی می‌داند. مفهوم انتظار راتر با عادت هال، انتظار فاعلی لوین و انتظار موفقیت اتکینسون همخوان است؛ ارزش تقویت راتر نیز با ارزش مشوق هال، جاذبه لوین و ارزش تشویقی اتکینسون مطابقت دارد.

مشکلات شخصی و آزمایش‌های فارز

راتر معتقد است نتایج رفتارها روی پیوستاری از منهای بی‌نهایت تا مثبت بی‌نهایت طبقه‌بندی می‌شوند. اهداف دشوارتر ارزش تقویتی بالاتری دارند. مشکلات شخصی زمانی بروز می‌کنند که اهداف باارزش با انتظار موفقیت پایین همراه شوند. این انتظار پایین ناشی از عدم یادگیری مهارت‌ها یا تعمیم نادرست شکست‌های قبلی است. همچنین ارزش‌گذاری بیش از حد یک هدف موجب تحریف ادراک می‌شود. در آزمایش‌های فارز (Phares)، در شرایط شانس، انتظار موفقیت پس از پیروزی کاهش (تصور تغییر جهت شانس) و پس از شکست افزایش می‌یابد؛ اما در شرایط توانایی، پیروزی منجر به افزایش تلاش و انگیزه می‌شود. موفقیت همچنین رفتارهای جامعه‌پسند را افزایش می‌دهد (ایزن).

نیازهای ارگانیزمی فطری

در نظریه خودمختاری (دسی و رایان)، نیازهای اصلی انسان به دو دسته تقسیم می‌شوند. دسته اول نیازهای روان‌شناختی ارگانیزمی (فطری) هستند که شامل سه نیاز اساسی خودمختاری (Autonomy)، شایستگی (Competence) و ارتباط (Relatedness) هستند. این نیازها موتور محرک رشد سالم و انگیزش درونی به شمار می‌روند. در مقابل، احساس‌هایی مانند پیوندجویی (Affiliation) در زمره نیازهای اجتماعی (اکتسابی) طبقه‌بندی می‌شوند که در طول تحول و تعامل با جامعه شکل می‌گیرند.

پیوستار انگیزش بیرونی

انگیزش بیرونی پدیده‌ای یکپارچه نیست، بلکه بر اساس نظریه خودمختاری روی یک پیوستار قرار دارد که سطوح مختلفی از خودمختاری را منعکس می‌کند. این پیوستار شامل چهار سطح تنظیمی است: تنظیم بیرونی (پایین‌ترین سطح خودمختاری و تحت کنترل پاداش/تنبیه بیرونی)؛ تنظیم درون‌فکنی‌شده (تا اندازه‌ای خودمختار اما تحت تأثیر احساس گناه یا عزت‌نفس)؛ تنظیم شناسایی‌شده (فرد ارزش فعالیت را به عنوان یک هدف شخصی پذیرفته است)؛ تنظیم آمیخته (Integrated) که خودمختارترین شکل از انگیزش بیرونی است و ارزش‌های بیرونی با هویت فرد یکپارچه شده‌اند.

لوث شدن انگیزه و اهداف وسیله‌ای

یافته‌های تجربی دسی (Deci) نشان می‌دهد که وعده دادن و ارائه پاداش بیرونی به افرادی که خود دارای انگیزه درونی برای انجام کاری هستند، به شدت علاقه و انگیزه اولیه آنان را می‌کاهد. این پدیده به دلیل تغییر ادراک فرد از رفتار خود به عنوان یک ابزار بیرونی رخ می‌دهد. بر اساس قوانین انگیزشی، هرگاه یک هدف صرفاً به عنوان وسیله‌ای جهت دستیابی به هدفی دیگر اتخاذ شود، ارزش اولیه خود را از دست می‌دهد؛ زیرا فعالیت جذابیت ذاتی خود را از دست داده و تبدیل به یک رفتار ابزاری می‌شود. این یافته‌ها اهمیت سیستم‌های آموزشی را نشان می‌دهند که باید به جای تمرکز بر نمرات و مشوق‌های مادی بیرونی، بر برانگیختن نیازهای شایستگی و خودمختاری دانش‌آموزان تکیه کنند تا یادگیری عمیق و پایدار حاصل شود.

مبانی شناختی اسناد و نظریه هایدر

در روان‌شناسی شناختی، بر خلاف رفتارگرایی، محرک‌های محیطی راه‌انداز مستقیم و خودکار رفتار نیستند، بلکه به عنوان منبع اطلاعات عمل می‌کنند که با پردازش ذهنی و تفسیر فاعلی بامعنی می‌شوند. ارگانیسم ابتدا به تفسیر فاعلی و ادراک محیط دست زده و متعاقب آن واکنش نشان می‌دهد. نظریه اسناد روند ادراک علیت رفتاری را بررسی می‌کند و کاربرد وسیعی در روان‌شناسی اجتماعی و درک متقابل افراد دارد. هایدر اعتقاد داشت که رفتار همواره تابعی دوسویه از تلفیق عوامل فردی و عوامل محیطی است. خطای اسنادی زمانی روی می‌دهد که فرد در تفکیک و ارزیابی سهم عوامل درونی و بیرونی دچار اشتباه شود. اگر فرد دگرگونی پدید آمده را به عوامل بیرونی نسبت دهد، کوششی برای دگرگون ساختن آن نشان نمی‌دهد چون معتقد است شرایط خارج از اراده اوست.

هایدر بیان کرد نیروی مؤثر فرد برآیندی از رابطه مضربی توانایی و کوشش اوست؛ به این معنا که صفر شدن یکی، کل نیرو را صفر می‌کند (نیروی مؤثر = توانایی × کوشش). در شرایط کوشش هم‌سطح، شخصی که در پاسخ به کار دشوارتر موفق می‌شود توانایی بالاتری دارد. همچنین، نشانه دشواری تکلیف این است که اکثر افراد گروه مرجع نتوانند از عهده آن برآیند.

مدل تغییر همگام هارولد کلی

هارولد کلی (Kelley) اصل تغییر همگام (Covariation Principle) را مطرح کرد که بر سه نشانه استوار است: همسانی (Consistency)؛ تمایز (Distinctiveness) و هم‌رأیی (Consensus). بر اساس این اصل، ترکیب نشانه‌ها اسنادهای مختلفی ایجاد می‌کند: اسناد درونی (حاصل همسانی بالا، تمایز پایین و هم‌رأیی پایین)؛ اسناد بیرونی تحریکی (حاصل همسانی بالا، تمایز بالا و هم‌رأیی بالا)؛ اسناد بیرونی موقعیتی (حاصل همسانی پایین، تمایز بالا و هم‌رأیی پایین).

ابعاد علیتی واینر

برنارد واینر نظریه اسناد را با تعریف سه بعد علیتی منبع (درونی/بیرونی)، پایداری (پایدار/ناپایدار) و کنترل‌پذیری (کنترل‌پذیر/کنترل‌ناپذیر) توسعه داد. بر این اساس، عوامل تبیینی به این صورت طبقه‌بندی می‌شوند: هوش، مهارت و شخصیت (درونی و پایدار)؛ کوشش (درونی، ناپایدار و کنترل‌پذیر)؛ خلق‌وخو و خستگی (درونی، ناپایدار و غیرقابل کنترل)؛ دشواری تکلیف (بیرونی، پایدار و کنترل‌ناپذیر)؛ شانس (بیرونی، ناپایدار و کنترل‌ناپذیر). تفاوت اساسی توانایی و کوشش ارادی در امکان یا عدم امکان اعمال تغییرات تحت مهار اراده است. نسبت دادن موفقیت به کوشش بالاترین خشنودی و احساس رضایت عاطفی را ایجاد می‌کند، در حالی که اسناد موفقیت به شانس یا دشواری تکلیف به دلیل بیرونی بودن، واکنش عاطفی مشابهی دارند.

تأثیر اسناد بر انتظار و رفتار

طبق یافته‌های مایر، اسناد موفقیت به عوامل پایدار موجب کاهش شدت کنش در کوشش دوم می‌شود، در حالی که اسناد به عوامل ناپایدار کنش بهتری به دنبال دارد. افراد دارای انگیزش و توانایی بالا در موفقیت غرور زیادی دارند اما پس از شکست واکنش عاطفی آن‌ها به شدت افت می‌کند. افراد با انگیزه و توانایی پایین غرور کمی در موفقیت دارند و شکست افت عاطفی تدریجی دارد. افراد با انگیزه بالا و توانایی پایین موفقیت را به کوشش اسناد می‌دهند. گروهی که دائماً شکست می‌خورند با انتظار موفقیت بالا شروع می‌کنند اما با هر شکست، این انتظار تدریجاً کاهش می‌یابد. قطع تقویت در گروه تقویت تصادفی برخلاف گروه تقویت صد درصد، تغییر ناگهانی در انتظار موفقیت ایجاد نمی‌کند.

سوگیری‌های اسنادی و ناهماهنگی شناختی

سوگیری‌های اسنادی پدیده‌هایی ادراکی هستند. نظریه بازیگر-تماشاگر جونز بیان می‌کند تماشاگر تمایل دارد ریشه رفتارهای بازیگر را به گرایش‌های درونی او نسبت دهد، در حالی که بازیگر آن را به موقعیت بیرونی اسناد می‌دهد. خطای بنیادی اسناد و تفاوت عمل‌کننده-مشاهده‌گر پایه ادراکی دارند نه انگیزشی. سبک تبیینی یک متغیر شخصیتی نسبتاً باثبات است؛ افراد خوش‌بین وقایع ناگوار را بیرونی، ناپایدار و کنترل‌پذیر می‌دانند، در حالی که بدبین‌ها آن‌ها را درونی، پایدار و کنترل‌ناپذیر می‌پندارند. از طرفی، لئون فستینگر ناهماهنگی شناختی را یک حالت انگیزشی آزاردهنده می‌داند که فرد را برای بازگرداندن تعادل برمی‌انگیزد.