نظریه‌های اجتماعی و نقش فرهنگ در هیجان

تعریف و کارکرد انطباقی هیجان

هیجان‌ها در روان‌شناسی به عنوان واکنش‌های زیستی تکامل‌یافته و کاملاً هدفمند تعریف می‌شوند. این پدیده‌ها در طول تکامل شکل گرفته‌اند تا با ایجاد پاسخ کنار آمدن در فرد، زمینه‌ساز سازگاری او با تکالیف حیاتی و مهم زندگی شوند. بر خلاف دیدگاه‌هایی که هیجان را پدیده‌ای مخرب یا بی‌هدف می‌دانند، نظریه‌های کارکردگرایی تأکید می‌کنند که هر هیجان مجهز به ابزارها و مکانیزم‌هایی است که بقا و انطباق ارگانیسم را تضمین می‌کند. در این میان، فرضیه نخست دیویتز (Davitz) نیز بر پدیدارشناختی و ذهنی بودن هیجان پافشاری می‌کند؛ طبق این فرضیه، هیجان‌ها پدیده‌هایی صرفاً فیزیولوژیک و عینی نیستند، بلکه به شدت به حوادث شخصی تجربه‌شده وابسته هستند و معنای شخصی دارند. در واقع، این فرضیه نشان می‌دهد که هیجان یک تجربه درونی است که با زندگی شخصی فرد گره خورده است.

مؤلفه‌های چهارگانه ساختار هیجان

ساختار هر هیجان از ۴ مؤلفه اصلی تشکیل شده است که هماهنگی آن‌ها تجربه هیجانی کامل را پدید می‌آورد. مؤلفه نخست احساس (Feeling) است که عنصری ذهنی به هیجان بخشیده و حامل تفسیرها و معنی شخصی برای فرد است. مؤلفه دوم انگیختگی (Arousal) نام دارد که فعالیت‌های زیستی و فیزیولوژیکی (مانند تغییر ضربان قلب در مواجهه با محرک‌ها) را هدایت می‌کند تا بدن برای مقابله مؤثر مجهز شود. مؤلفه سوم هدف (Goal) است که انگیزش هدفمندی برای انجام رفتارهای همسو با اقدام‌های مشخص ایجاد می‌کند. در نهایت، مؤلفه چهارم بیانگری (Expression) است که جنبه ارتباطی و اجتماعی هیجان را از طریق دگرگونی در جلوه چهره فرد نمایان می‌سازد. شایان ذکر است که آگاهی شناختی در این میان یک مؤلفه اساسی و ساختاری مستقل به شمار نمی‌رو‌د.

نظریه دیویتز و ابعاد معنایی هیجان

بخش دیگری از تحلیل ساختار هیجان در نظریه دیویتز ارائه شده است. این نظریه بر این فرضیه استوار است که معنای هیجان‌های مختلف به شدت وابسته به ارائه و پرداخت زبانی بوده و به تجربیات و استدلال‌های مبتنی بر زبان بستگی دارد. بر خلاف تصور عامه، مردم در توصیف حالات هیجانی خود همواره دقیق عمل نمی‌کنند و گاهی دچار اشتباه می‌شوند؛ آن‌ها یاد می‌گیرند که بر اساس موقعیت‌ها به هیجان‌های خود برچسب بزنند. دیویتز تعریف حالات هیجانی را در ۱۲ دسته قرار می‌دهد که می‌توان آن‌ها را در ۴ بعد اصلی خلاصه نمود: بعد اول فعال‌سازی، بعد دوم به هم پیوستگی، بعد سوم شدت لذت و بعد چهارم صلاحیت تجربیات هیجانی است. این ابعاد نشان می‌دهند که زبان چگونه تجارب فیزیولوژیک و موقعیتی را سازماندهی می‌کند.

تعامل میان‌فردی و اشاعه هیجان

بر خلاف دیدگاه‌های سنتی که هیجان را پدیده‌ای کاملاً زیستی و خصوصی می‌دانستند، جامعه‌شناسان و روان‌شناسان اجتماعی تأکیک می‌کنند که هیجان‌ها از تعامل اجتماعی و بستر فرهنگی سرچشمه می‌گیرند. در واقع، دیگران و تعاملات اجتماعی، مهم‌ترین منبع هیجانی برای هر فرد هستند. یکی از پدیده‌های کلیدی در این زمینه، اشاعه هیجان (Emotional Contagion) است که به گرایش فرد برای تقلید خودکار و هماهنگ‌سازی جلوه‌ها، آواگری‌ها و حرکات بدنی با دیگران اشاره دارد؛ فرآیندی که در نهایت منجر به جذب و تجربه هیجان‌های آن‌ها می‌شود. تجربه لحظه‌به‌لحظه هیجان ما مستقل از دیگران نیست، بلکه تحت تأثیر مستقیم و مداوم بازخورد ناشی از صورت، صدا و حرکت اطرافیان قرار دارد. روابط غیرکلامی به عنوان زبان اصلی ابراز هیجان عمل کرده و معانی ضمنی و بنیادین تعاملات را می‌سازند.

الگوهای ارتباطی و روابط اجتماعی

نظریه‌پردازان مختلف چگونگی شکل‌گیری هیجان در روابط نزدیک را تبیین کرده‌اند. در الگوی ازدواج برادبوری و فینخام (Bradbury & Fincham)، پردازش اطلاعات همسر تحت تأثیر دو عامل است: قرینه دور که شامل عوامل ثابت و پایدار است، و قرینه نزدیک که شامل تفکر یا احساس فرد درست پیش از پردازش درون‌داد همسر است. همچنین، برباید (Berscheid) معتقد است هرگونه وقفه در توالی حوادثی که زنجیره زندگی تعاملی را می‌سازد، به برافروختن هیجان منجر می‌شود. در همین راستا، یافته‌های ریم (Rime) نشان می‌دهد جلوه‌های هیجانی اثر مثبتی بر بهبود سلامت جسمانی دارند، هرچند تأثیر آن‌ها بر بهبود هیجانی کمتر است. در سطح ساختاری روابط نیز، دی‌ریورا و گرینبکیس چهار انتخاب میان‌فردی شامل «آن - من»، «مثبت - منفی»، «انبساط - انقباض» و «فضای روان‌شناختی» (که خودِ مادی، اجتماعی و روحانی را پیوند می‌زند) معرفی می‌کنند.

جامعه‌پذیری، فرهنگ و هوش هیجانی

بستر بیرونی فرد نقش مهمی در آگاهی او دارد. در حالی که فرآیند ارزیابی به آگاهی شناختی کمک می‌کند، تعامل اجتماعی باعث آگاهی اجتماعی شده و موقعیت اجتماعی ـ فرهنگی بیرونی، آگاهی فرهنگی از هیجان را شکل می‌دهد. به طوری که با تغییر بستر فرهنگی، خزانه هیجانی فرد نیز دگرگون می‌شود. فرآیند انتقال این قوانین در کودکی، جامعه‌پذیری هیجانی نام دارد. این فرآیند صرفاً یک رشد درونی نیست، بلکه زمانی رخ می‌دهد که بزرگسالان با کودکان تعامل کرده و به آن‌ها می‌گویند چه موقعیت‌هایی موجب هیجان شده و چه برچسب‌هایی به کار ببرند. در این فرآیند، ۳ مؤلفه یعنی دانش هیجان، مدیریت ابراز هیجان و توانایی کنترل هیجان (تبدیل منفی به مثبت یا خنثی) آموزش داده می‌شود. در محیط‌های کاری نیز، اشکنزی (Ashkenazi) بر اهمیت هوش هیجانی به عنوان راهبرد محوری تحلیل تغییر شکل هیجانات تأکید کرده است.

کنترل مغزی ابراز هیجان: هرمی و خارج هرمی

ابراز هیجان در چهره انسان توسط یک سیستم دوگانه کنترلی در مغز هدایت می‌شود. پاسخ‌های هیجانی ارادی و خودخواسته تحت کنترل دستگاه هرمی (Pyramidal System) مغز قرار دارند، در حالی که پاسخ‌های غیرارادی و خودبه‌خودی از مسیر دستگاه خارج هرمی (Extrapyramidal System) هدایت می‌شوند. این تمایز ساختاری تبیین می‌کند که چرا گاهی هیجان‌های واقعی ما برخلاف میل باطنی افشا می‌شوند؛ زیرا مهار ارادی بر مسیر غیرارادی کامل نیست. آسیب به دستگاه هرمی جلوه هیجان ارادی را تغییر می‌دهد، اما آسیب به دستگاه خارج هرمی منجر به بروز واکنش‌های هیجانی غیرقابل مهار، مانند خنده و گریه‌های نامناسب با موقعیت می‌شود. به موازات این سیستم فیزیولوژیک، نظریه مهار عاطفی هیس و ایزاین نشان می‌دهد هیجان‌ها حالات شخصی زودگذر هستند، نه ساختارهای شخصیتی بلندمدت و تغییرناپذیر.

دیدگاه کردارشناسی و تکاملی در تنظیم تعاملات

از منظر کردارشناسی و روان‌شناسی تکاملی، مکانیسم‌های روان‌شناختی با منشأ وراثتی به واسطه انتخاب طبیعی شکل گرفته‌اند تا مسائل بقا یا تولید مثل را حل کنند. در کردارشناسی، رفتارهای بیانگر تحت تأثیر فعالیت و برپایی زیستی مکرر ناشی از رفتارهای دیگران شکل می‌گیرند. این دیدگاه ۳ وظیفه اجتماعی برای هیجان‌ها قائل است: وظیفه اطلاع‌رسانی (اعلام وضعیت حسی خود)، وظیفه هشداردهنده (بیان رفتاری که فرد قصد انجامش را دارد) و وظیفه دستوردهنده (رفتاری که از دیگران انتظار می‌رود). همچنین در تنظیم تعاملات، چهره خشمگین به عنوان بازدارنده اجتماعی و لبخند شادی به عنوان مشوق اجتماعی عمل می‌کند. در نقطه مقابل تکامل‌گرایی، دیدگاه بناشدنی‌نگری اجتماعی ابراز هیجان را نه یک واکنش زیستی صرف، بلکه رفتاری هوشمندانه بر اساس قوانین فرهنگی و میان‌فردی می‌داند. نظریه جبرگرایی اجتماعی نیز هیجان‌ها را پاسخ‌های غیرارادی اما کلیدی در تعاملات می‌بیند.

جهان‌شمولی و ویژگی‌های ابراز هیجان

مطالعات ایزارد (Izard) و اکمن (Ekman) نشان می‌دهد بازشناسی جلوه‌های هیجانی به برنامه‌های فطری وابسته است. ایزارد معتقد بود ۵ هیجانِ علاقه، شادی، غم، نفرت و خشم تقریباً ۱۰۰ درصد جلوه‌های چهره‌ای هماهنگ و مشابه میان فرهنگ‌ها را تشکیل می‌دهند و وظایفی چون ایجاد، حفظ و قطع روابط را بر عهده دارند. به عقیده راسل و مارو، جلوه‌های بنیادی در فرهنگ‌ها مشترک بوده و تفاوت‌ها در هیجان‌ها و ارزیابی‌های مرکب رخ می‌دهد. اکمن برای هیجان‌ها ۴ بعد (احساسی، انگیختگی، هدف، بیانگری) قائل است و معتقد است هیجان‌ها بسیار سریع شروع می‌شوند، کوتاه‌مدت و خودکارند و تداوم زمان محدودی دارند، هرچند جلوه‌های چهره‌ای کاملاً قابل بازداری هستند و همواره با تجربه واقعی هیجان همراه نیستند. همچنین او بیان می‌کند که زبان برای توصیف مرزهای هیجان کافی نیست.

قوانین شناختی و تفسیری هیجان در الگوهای فریجا

نیکو فریجا (Nico Frijda) فیلسوف و روان‌شناس برجسته، مجموعه‌ای از قوانین ذهنی را تدوین کرد که نحوه بروز، تحول و تداوم هیجان‌ها را تبیین می‌کنند. نخستین قانون، قانون مفهوم موقعیت است؛ این قانون بیان می‌کند که موقعیت‌های گوناگون به بروز هیجان‌های متفاوتی منجر می‌شوند و در این میان، دو عامل پیش‌بینی‌ناپذیری و کنترل‌ناپذیری موقعیت‌ها نقش کلیدی در ایجاد هیجان دارند. قانون دوم، قانون واقعیت آشکار است که بر اساس آن، واکنش‌های هیجانی ما لزوماً بر پایه واقعیت‌های عینی بیرونی پدید نمی‌آیند، بلکه این تجربیات فاعلی و ذهنی ما از آن واقعیت است که پاسخ هیجانی را رقم می‌زند. قانون سوم، قانون بستگی نام دارد که نشان می‌دهد هیجان‌ها پدیده‌هایی نسبی و ارادی نیستند؛ بلکه خصلتی فراگیر دارند که با متمرکز کردن شدید توجه بر روی عامل هیجان‌زا، اتفاقاً مانع توجه فرد به دیگر مسائل زندگی شده و مسیر عمل و رفتار او را به طور کامل تعیین می‌کنند.

قوانین مربوط به تداوم، پویایی زمانی و تعادل هیجانی

بخش دیگری از قوانین فریجا به پویایی زمانی و فرآیندهای جبرانی کنترل هیجان می‌پردازد. قانون ناقرینگی لذت‌طلبی بیان می‌کند که اثر لذت به آرامی تحلیل رفته و از بین می‌رود، در حالی که اثر درد و رنج باقی می‌ماند. این ناقرینگی در قانون بعدی یعنی قانون بقای نیروی هیجانی کامل‌تر می‌شود؛ طبق این قانون، گذشت زمان به خودی خود سبب التیام ناراحتی‌ها و از دست رفتن نیروی هیجانی تجربیات آسیب‌زا نمی‌گردد و برخی تجارب نظیر داغ از دست دادن فرزند همواره نیروی عاطفی خویش را در طول سال‌ها حفظ می‌کنند. برای مدیریت این فشارها، قانون مراقبت پیامدها بر کارکرد کنترل فردی به عنوان فرآیند جبرانی لازم برای بازیابی و برقراری تعادل هیجانی تأکید دارد. در نهایت، قانون کمترین مسئولیت و بیشترین سودمندی بر این اصل استوار است که باید سودمندی هیجان افزایش یافته و هم‌زمان بار هیجانی کاهش یابد تا ارگانیسم با کمترین فرسودگی به پاسخ انطباقی برسد.

نقش هیجان در حیطه ورزش و فعالیت بدنی

ورزش و فعالیت‌های بدنی از جمله حیطه‌هایی هستند که به طور عمیقی با هیجان‌ها عجین شده‌اند. متخصصان ورزشی معتقدند بهترین تبیین نظری برای نقش و علت شکل‌گیری هیجان در ورزش، به نظریه اسناد واینر (Weiner's Attribution Theory) مربوط می‌شود. بر اساس این نظریه، هیجان‌های ورزشی از تلقی فرد درباره موفقیت یا شکست در پی برنده یا بازنده شدن در رویارویی‌های ورزشی حاصل می‌شود؛ به گونه‌ای که برنده یا بازنده شدن، عامل اصلی این قضاوت و بروز هیجان‌های مثبت یا منفی متعاقب آن است. از سوی دیگر، بوجر (Boeger) در الگوی خود نشان می‌دهد که آثار روان‌شناختی تمرینات ورزشی به میزان سازش فیزیولوژیک فرد با برنامه تمرینی بستگی تام دارد. با وجود اینکه فعالیت ورزشی با شدت بالا اضطراب را کاهش می‌دهد، اما تمرین مفرط به دلیل بارهای فیزیولوژیک شدید به بروز حالات هیجان منفی می‌انجامد و در طول آن، هیجان‌های مثبت کاهش چشمگیری می‌یابند و سلامت روانی فرد را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

هیجان، زیبایی‌شناسی و همدلی در هنر و ادبیات

ارتباط میان هنر و هیجان یکی از پیچیده‌ترین مباحث روان‌شناسی شناختی است. در این میان، جامع‌ترین و بیشترین تحلیل‌های کلی در زمینه ارتباط متقابل هنر و هیجان توسط کراتیلر (Kreitler) پیشنهاد شده است. او مطرح می‌کند که دو رویکرد اصلی برای توجیه همدلی در هنر وجود دارد: فرضیه نخست مبتنی بر نمایش فعال و فرضیه دوم مشتمل بر احساس درونی است. نظریه‌پرداز دیگر، مندلر (Mandler)، پیوند مستقیمی بین هنر، هیجان، زیبایی‌شناسی و خلاقیت برقرار ساخته است. طبق نظریه مندلر، هیجان‌های منفی در هنر ناشی از تأیید انتظارات با احتمال پایین است، در حالی که هیجان‌های مثبت حاصل احتمالات متوسط در تأیید انتظارات زیبایی‌شناختی هستند. در حوزه ادبیات نیز، نیل (Neal) معتقد است واکنش‌های هیجانی ما به وقایع و شخصیت‌های داستان ریشه در عقاید ما دارد و در واقع توصیفی از خود ما بر مبنای یک نظریه شناختی هیجان به شمار می‌رود که نشان می‌دهد چگونه ذهن با داستان ارتباط برقرار می‌کند.