بینی و سینوس‌های پارانازال و مغزی

آناتومی دیواره‌های سقف، کف و سپتوم بینی

حفره بینی (nasal cavity) از نظر آناتومیک یک فضای بسیار مهم در بخش ورودی سیستم تنفسی است که توسط استخوان‌های مختلف جمجمه احاطه شده است. برای درک بهتر ساختار این حفره، بررسی دیواره‌های آن از جمله سقف، کف و دیواره داخلی (سپتوم) اهمیت فراوانی دارد. این دیواره‌ها مرزهای فیزیکی مشخصی را بین حفره بینی و فضاهای مجاور مانند حفره دهانی و حفره کرانیال ایجاد می‌کنند.

دیواره تحتانی یا کف حفره بینی

دیواره تحتانی حفره بینی که به عنوان کف حفره بینی شناخته می‌شود، به عنوان یک صفحه استخوانی افقی عمل می‌کند. این صفحه استخوانی در واقع سقف حفره دهانی (roof of the oral cavity) را نیز تشکیل می‌دهد. استخوان کامی یا همان Palatine نقش اصلی را در ساخت این بخش ایفا می‌کند. بخش افقی استخوان Palatine در تشکیل کف حفره بینی شرکت می‌کند و باعث جداسازی کامل مجرای تنفسی بینی از مجرای گوارشی دهان می‌شود تا تداخلی در عملکردهای حیاتی این دو سیستم رخ ندهد.

دیواره فوقانی یا سقف حفره بینی

دیواره فوقانی حفره بینی که به عنوان سقف آن شناخته می‌شود، در مجاورت مستقیم با کاسه سر قرار دارد. استخوان غربالی یا همان Ethmoid نقش بسیار مهمی در ساخت این ناحیه دارد. به طور مشخص، صفحه غربالی (cribriform plate) استخوان Ethmoid در تشکیل کف حفره کرانیال قدامی (anterior cranial fossa) شرکت می‌کند. این صفحه استخوانی به صورت افقی قرار گرفته و دارای منافذ بسیار ریزی است که فیبرهای عصب بویایی از طریق آن‌ها از مخاط بینی به سمت مغز عبور می‌کنند. بنابراین، صفحه غربالی مرز مشترک سقف بینی و کف کاسه سر است.

دیواره داخلی بینی (تیغه میانی)

دیواره داخلی حفره بینی که به نام سپتوم بینی (nasal septum) شناخته می‌شود، فضای داخلی بینی را به دو نیمه راست و چپ تقسیم می‌کند. استخوان Ethmoid علاوه بر نقش در سقف، در ساختار این دیواره میانی نیز نقش اساسی دارد. صفحه عمودی (perpendicular plate) استخوان Ethmoid بخش مهمی از دیواره داخلی بینی را می‌سازد. در این میان، یک نکته بسیار کلیدی آناتومیک وجود دارد که دانشجویان باید به آن توجه داشته باشند: صفحه عمودی استخوان Ethmoid منحصراً در تشکیل دیواره داخلی (سپتوم) بینی شرکت دارد و به هیچ وجه در تشکیل جدار خارجی بینی نقشی ندارد. این تفاوت عملکردی به حفظ ساختار تیغه میانی کمک می‌کند.

آناتومی جدار خارجی بینی و کونکای تحتانی

جدار خارجی حفره بینی (lateral wall of the nasal cavity) ساختاری بسیار ناهموار، برجسته و استخوانی است که نقش بسیار مهمی در سیستم تنفسی فوقانی ایفا می‌کند. این دیواره با افزایش سطح تماس هوا با مخاط، به مرطوب‌سازی و گرم کردن هوای دمای کمک می‌کند. استخوان‌های متعددی با موقعیت‌های آناتومیک مختلف در تشکیل این جدار ناهموار شرکت دارند که درک ارتباط آن‌ها بسیار مهم است.

نقش استخوان Ethmoid در جدار خارجی

استخوان غربالی یا همان Ethmoid علاوه بر حضور در سقف و سپتوم بینی، در دیواره خارجی نیز نقش دارد. به طور دقیق‌تر، سطح داخلی توده طرفی (lateral mass) استخوان Ethmoid در تشکیل جدار خارجی حفره بینی (Nasal) شرکت می‌کند. این توده طرفی حاوی فضاهای هوایی است و بخش عمده‌ای از دیواره خارجی فوقانی را به خود اختصاص می‌دهد که شاخک‌های فوقانی و میانی بینی را نیز شامل می‌شود.

خلفی‌ترین استخوان جدار خارجی بینی

در بررسی ترتیب استخوان‌های تشکیل‌دهنده دیواره خارجی بینی از جلو به عقب، تعیین مرز خلفی بسیار حائز اهمیت است. بر خلاف برخی تصورات نادرست مبنی بر اینکه استخوان ماگزیلا (Maxilla) تا انتهای این دیواره کشیده شده است، خلفی‌ترین استخوان در جدار خارجی بینی، صفحه داخلی زائده پتریگوئید (medial pterygoid plate) استخوان اسفنوئید (Sphenoid) می‌باشد. استخوان ماگزیلا بخش‌های قدامی و میانی دیواره خارجی را تشکیل می‌دهد ولی در بخش انتهایی و خلفی حضور ندارد.

شاخک تحتانی بینی و اتصالات استخوانی آن

شاخک تحتانی بینی (inferior nasal concha) یک استخوان مجزا و مستقل در دیواره خارجی بینی است. این استخوان ساختار مفصلی پیچیده‌ای دارد. مرز فوقانی یا کنار فوقانی کونکای تحتانی دارای ۳ بخش یا زائده است که با استخوان‌های مجاور خود مفصل می‌شود. این ۳ بخش مفصلی به کنار فوقانی شاخک تحتانی اجازه می‌دهد تا با استخوان‌های ماگزیلا (Maxilla)، اتموئید (Ethmoid)، کامی (Palatine) و اشکی یا همان لاکریمال مفصل شود. با این حال، یک استثنای بسیار مهم آناتومیک وجود دارد: کنار فوقانی استخوان شاخک تحتانی بینی با استخوان Sphenoid مفصل نمی‌شود. این عدم ارتباط مفصلی با استخوان اسفنوئید، از ویژگی‌های بارز این استخوان در جدار خارجی است.

آناتومی عروق و اعصاب حفره بینی

سیستم عروقی و عصبی حفره بینی ساختاری بسیار متراکم و حیاتی دارد. خون‌رسانی غنی برای حفظ رطوبت، گرم کردن هوای تنفسی و محافظت از مجاری تنفسی ضروری است، در حالی که شبکه عصبی پیچیده وظیفه انتقال حس‌های عمومی و تنظیم فعالیت غدد ترشحی مخاط را بر عهده دارد. بررسی دقیق این دو بخش در کنار هم درک درستی از فیزیولوژی و آناتومی بالینی بینی به ما می‌دهد که در تشخیص بیماری‌ها و جراحی‌های سر و گردن بسیار کارآمد است.

شریان‌های خون‌رسانی‌کننده به حفره بینی

شبکه شریانی بینی از هر دو سیستم شریان کاروتید داخلی و خارجی تغذیه می‌شود. مهم‌ترین رگ خون‌رسانی‌کننده به بینی، شریان اسفنوپالاتین (Sphenopalatine artery) نام دارد. این شریان به طور مستقیم از شریان Maxillary (شاخه‌ای از کاروتید خارجی) منشأ می‌گیرد. یکی از نکات بسیار مهم آزمون‌ها این است که شریان اسفنوپالاتین شاخه مستقیم شریان کاروتید داخلی (Internal carotid) نیست. این شریان در ناحیه وستیبول بینی با شاخه‌ی سپتالِ شریان لبی فوقانی (septal branch of superior labial artery) که از شاخه‌های شریان Facial است، آناستوموز برقرار می‌کند.

علاوه بر آن، شریان‌های اتموئیدال قدامی و خلفی (anterior and posterior ethmoidal arteries) که از شاخه‌های شریان افتالمیک (Ophthalmic artery) هستند، به همراه شریان گریتر پالاتین (Greater palatine) در تغذیه و خون‌رسانی حفره بینی نقش فعال دارند. در نقطه مقابل، شریان لبی تحتانی (inferior labial artery) هیچ دخالتی در تغذیه حفره بینی ندارد و عملکرد آن منحصراً به خون‌رسانی به لب تحتانی و نواحی اطراف دهان محدود می‌شود.

عصب‌دهی حسی و خودمختار مخاط بینی

مخاط پوشاننده حفره بینی دارای عصب‌دهی حسی و خودمختار (پاراسمپاتیک) ویژه‌ای است. عصب‌دهی حسی این مخاط توسط شاخه‌های عصب Ophthalmic و عصب Maxillary تامین می‌شود. در این میان، شاخه‌های عصب Mandibular هیچ نقشی در عصب‌دهی مخاط بینی ایفا نمی‌کنند. عمده عصب‌دهی مخاط بینی بر عهده شاخه‌های عصب Maxillary است. این شاخه‌ها علاوه بر نقش حسی، حاوی فیبرهای اعصاب پاراسمپاتیک ترشحی (secretomotor) برای مخاط بینی هستند که وظیفه تحریک و کنترل غدد مخاطی جهت ترشح موکوس مرطوب‌کننده را بر عهده دارند.